Ғаламдық проблемаларды шешу

Оқулықтық тірек

• Каймулдинова К.Д., Бейкитова А.Т. «География. 10-сынып ҚГБ», 10-сынып, Мектеп, 2019, б. 156–165
• Қаймулдинова К. «География. 11-сынып» (ҚГБ), 11-сынып, Мектеп, 2019, б. 237–253
• Усиков В.В., Егорина А.В., Усикова А.В., Зәбенова Г.Б. «Қазақстан географиясы», 2-бөлім, 9-сынып, Атамұра, 2024, б. 42–44, 128–129

Негізгі ұғымдар

• Адамзаттың ғаламдық проблемалары — барлық мемлекеттер мен халықтардың өмірлік мүдделерін қозғайтын, өркениеттің болашағына қатер төндіретін және шешу үшін бүкіл әлемнің бірлескен күшін талап ететін қайшылықтар жиынтығы.
• Ғаламдық проблеманың белгілері: бүкіл планетаны қамтиды; шешілмесе өркениетке қауіп төндіреді; тек ғаламдық ынтымақтастықпен шешіледі.
• Тұрақты даму мақсаттары (ТДМ) — БҰҰ-ның 2030 жылға дейінгі 17 мақсаты.

Теория

1. Жіктелуі

Топ (10-сынып)	Проблемалар
Мемлекетаралық (саяси-әскери)	бейбітшілікті сақтау, ядролық соғыс қаупі, қарусыздану, халықаралық терроризм
Қоғам мен табиғат арасындағы (геоэкологиялық, ресурстық)	экологиялық дағдарыс, климаттың жылынуы, озон қабатының жұқаруы, шикізат пен энергия тапшылығы, тұщы су, мұхиттың ластануы
Адам мен қоғам арасындағы (әлеуметтік-демографиялық)	демографиялық жарылыс пен қартаю, аштық пен кедейлік, қауіпті індеттер

Проблемалар өзара байланысты: кедейлік пен соғыстар экологиялық деградацияны күшейтеді.

2. Табысты әлемдік тәжірибе (11-сынып)

• Монреаль хаттамасы (1987) — фреондарға тыйым; озон қабаты қалпына келе бастады.
• Париж келісімі (2015) — ғаламдық температураның 1,5–2 °С-тан артық өсуіне жол бермеу.
• «Жасыл революция» — селекция мен агротехнология Азия елдерінде миллиондаған адамды аштықтан құтқарды.
• БҰҰ бітімгершілік күштері, ғаламдық вакцинация бағдарламалары.
• 1992 ж. Рио-де-Жанейро конференциясы — «XXI ғасырдың күн тәртібі», тұрақты даму тұжырымдамасы (9-сынып).

3. Қазақстандағы ғаламдық проблемалар

• Арал апаты: Сырдария мен Әмударияның суы ауыл шаруашылығына шектен тыс алынып, теңіз тартылды; тұз бен улы шаң таралды, ауру көбейді. Көкарал бөгеті салынып, Кіші (Солтүстік) Аралдың деңгейі көтерілді, балық шаруашылығы жанданды.
• Семей ядролық полигоны: 40 жылда 468 ядролық жарылыс; радиациялық ластану. Полигон 1991 ж. 29 тамызда жабылды; Қазақстан ядролық қарусыз әлем бастамаларының орталығы.
• Шөлейттену: ел аумағының 66%-дан астамы шөлейттену қаупіне бейім (жайылымдардың тозуы, жел эрозиясы, сортаңдану).
• Тұщы су тапшылығы: Тянь-Шань мұздықтарының азаюы, трансшекаралық су көлемінің кемуі.

4. Болашақ сценарийлері

1. Пессимистік — ресурстардың сарқылуы, 3 °С-тан астам жылыну, су мен азық үшін қақтығыстар.
2. Технократиялық — тек геоинженерия мен технологияға сену (көміртекті ұстау, стратосфераға аэрозоль); жаңа қатерлер тудыруы мүмкін.
3. Оптимистік (тұрақты даму) — декарбонизация, жасыл энергетика, қалдықсыз циркулярлық өндіріс, экожүйелерді қалпына келтіру.

5. Қазақстанның үлесі

• 2060 жылға дейін көміртек бейтараптығына жету стратегиясы.
• 2 миллиард ағаш отырғызу жобасы.
• Ақбөкен санын қалпына келтіру (9-сынып бойынша 20 жылда 100 есе өсіп 2,5 млн-ға жетті; 11-сынып бойынша 2,8 млн-нан асты).
• «Таза Қазақстан» экологиялық қозғалысы.
• Ноосфералық даму идеясы (Вернадский): «адамның әр әрекеті саналы болуы керек»; оған алғашқы қадам — тұрақты даму.

Мысалдар

1. Озон қабатын сақтауға арналған халықаралық құжат? Монреаль хаттамасы (1987).
2. Ядролық соғыс қаупі қай топқа жатады? Мемлекетаралық (саяси-әскери) проблемалар.
3. Кіші Аралды құтқаруға не көмектесті? Көкарал бөгетінің салынуы.
4. Семей полигоны қашан жабылды? 1991 ж. 29 тамызда.

ҰБТ-дағы жиі қателер

• Ғаламдық проблеманы бір мемлекет өзі шеше алады деп ойлау.
• Экологиялық проблемаларды әлеуметтік мәселелерден бөлек қарау.
• Арал толық жойылды деу — Кіші Арал қалпына келтірілді.
• Шөлейттенуді тек құмның жылжуы деп түсіну.
• Монреаль хаттамасы (озон) мен Париж келісімін (климат) шатастыру.
• Технологиялар тұтыну мәдениеті өзгермей-ақ мәселені шешеді деп ойлау.

Өзіңді тексер

1. БҰҰ-ның тұрақты даму мақсаттары нешеу және қай жылға дейін? — 17 мақсат, 2030 жылға дейін.
2. Париж келісімі қай жылы қабылданды? — 2015 жылы.
3. Семей полигонында неше ядролық жарылыс жасалды? — 468.
4. Қазақстан көміртек бейтараптығына қашан жетуді көздейді? — 2060 жылға қарай.
5. Ғаламдық проблеманың үш белгісі? — Бүкіл планетаны қамтиды, өркениетке қауіп төндіреді, тек бірлесіп шешіледі.