Ақпараттық объектілерді құру және түрлендіру

Оқулықтық тірек

• Қадырқұлов Р. А., Нұрмұханбетова Г. К. «Информатика», 5-сынып, Алматыкітап баспасы, 2023, 24–25, 33–39, 47–59-беттер
• Қадырқұлов Р. А., Рысқұлбекова Ә. Д., Нұрмұханбетова Г. К. «Информатика», 7-сынып, Алматыкітап баспасы, 2023, 48–64, 72–85-беттер
• Қадырқұлов Р. А., Рысқұлбекова А. Д., Нұрмұханбетова Г. К. «Информатика», 8-сынып, Алматыкітап баспасы, 2023, 40–55-беттер
• Қадырқұлов Р. А., Нұрмұханбетова Г. К. «Информатика», 6-сынып, Алматыкітап баспасы, 2020, 115–117, 130-беттер

Негізгі ұғымдар

• Растрлық сурет — қатар-бағандарда орналасқан пиксельдерден тұрады; пиксель — кескіннің ең кіші бөлінбейтін бөлігі.
• Векторлық сурет — кесінділер, нүктелер, доғалар (геометриялық объектілер) координаталар арқылы беріледі; үлкейткенде сапасы өзгермейді.
• Дискреттеу — үзіліссіз кескінді пиксельдер тобына айналдыру.
• Растр параметрлері: өлшем (Мп), түс моделі (RGB), айыру қабілеті (интернетке 72, басып шығаруға 300 пиксель/дюйм).
• Электрондық кесте: салыстырмалы (A1), абсолютті ($A$1), аралас ($A1, A$1) сілтемелер.
• Шартты пішімдеу — деректерді шарт бойынша түспен, гистограммамен, белгішемен бөлектеу.
• Авторлық құқық (©) және плагиат (лат. plagio — «ұрлау»).

Теория

Растр мен векторды салыстыру.

Өлшемшарт	Растр	Вектор
Ең кіші бірлік	пиксель	геометриялық объект
Ұсыну	нүктелер жиынтығы	командалар тізбегі
Фотосапа	бар	жоқ
Көлемі	үлкен	кіші
Үлкейткенде	сапа төмендейді	сапа өзгермейді
Форматтар	BMP, GIF, JPG, TIFF, PNG	CDR, WMF, EPS
Қолданылуы	фотосурет, иллюстрация	сызба, схема, визитка

GIF — анимацияға, бірақ түс саны шектеулі; PNG — мөлдір фон, сапаны жоғалтпай сығу. Ақ-қара растрда ақ — 0, қара — 1. Векторда тіктөртбұрыш екі қарама-қарсы төбесімен беріледі: $A(x_1; y_1)$ және $C(x_2; y_2)$. Растрлық редактор — Paint.NET (масштаб 1–3200 %, қабаттар), векторлық салуға Photo-Brush-та «Каркас» және «Заливка» құралдары қолданылады.

Мәтіндік процессордағы кесте (Word). Кесте — деректерді жолдар мен бағандардың қиылысында орналастыру; қиылыс — ұяшық. Вставка ⇒ Таблица; Макет қойындысы: жол/баған қосу, «Объединить ячейки», «Разбить ячейки», «Разбить таблицу».

Электрондық кестені пішімдеу. «Формат ячеек» терезесінде 6 бөлім: Число, Выравнивание, Шрифт, Граница, Заливка, Защита. Сан ұяшыққа сыймаса ####### шығады — бағанды кеңейту керек.

Сілтемелер. Көшіргенде салыстырмалы сілтеме формуламен бірге ығысады, абсолютті сілтеме өзгермейді (F4 пернесі түрін ауыстырады).

Ұяшықта	Оңға көшіру	Төмен көшіру
A1	B1	A2
$A1 | \$A1	$A2
A$1 | B\$1	A$1
$A\$1	$A\$1	$A\$1

Тұрақты ұяшық (пайыз, бағам) абсолютті сілтемемен бекітіледі: =C4*$D$2. Басқа файлға сілтеме: =[1.xlsx]Лист1!$D$4.

Кірістірілген функциялар. СУММ, СРЗНАЧ, МАКС, МИН, КОРЕНЬ, СТЕПЕНЬ, ABS, ЕСЛИ(шарт; ақиқат_мән; жалған_мән), И, ИЛИ; кірістіру: =ОКРУГЛ(СРЗНАЧ(H4:H8); 2). Қате кодтары: #ДЕЛ/0! — нөлге бөлу, #ЗНАЧ! — қате аргумент, #ИМЯ? — белгісіз атау, #Н/Д — мән жоқ, #ССЫЛКА! — қате сілтеме, #ЧИСЛО! — сандық қате.

Диаграммалар. Деректерді ерекшелеп, Вставка ⇒ Диаграмма. Мәндерді салыстыруға — гистограмма, бөліктердің үлесіне — дөңгелек диаграмма, шаманың өзгеруіне — график.

Шартты пішімдеу (Главная ⇒ Стили ⇒ Условное форматирование): ұяшықтарды бөлектеу ережелері (Больше, Меньше, Между, Равно, Повторяющиеся значения), алғашқы/соңғы мәндер (10 первых, Выше среднего), гистограммалар, түс шкалалары, белгішелер жиыны.

Авторлық құқық — туындыны қайта шығаруға не пайдалануға рұқсат беру құқығы; ескерту жазылмаса да туынды заңмен қорғалады. Қазақстанда — «Авторлық құқық және сабақтас құқықтар туралы» 1996 жылғы 10 маусымдағы Заң. Плагиат — біреудің туындысын авторын көрсетпей өз атыңнан пайдалану.

Python-да кестедегі ЕСЛИ мен абсолютті сілтеменің мағынасын былай модельдеуге болады:

salary = [100000, 120000, 150000]
k = 1.1                       # $D$2 — барлық жолға ортақ тұрақты
new = [s * k for s in salary] # =C4*$D$2 төмен көшірілген
bonus = [12 if s < 20000 else 15 for s in [30000]]  # =ЕСЛИ(A1<20000;12;15)
print(new, bonus)             # [110000.0, 132000.0, 165000.0] [15]

Мысалдар

1. B1-де =A1*$B$2, A1 = 5, B2 = 8. Формуланы C2-ге көшірсек? =B2*$B$2 = $8 \cdot 8 = 64$; B1-дегі нәтиже 40.
2. A1 = 30 000. =ЕСЛИ(A1<20000; 12; 15) = ? Шарт жалған → 15.
3. Логотипті визиткадан билбордқа дейін сапасыз үлкейту керек. Қай графика? Векторлық.
4. Сынып бағаларының пайыздық үлесін көрсетуге қай диаграмма? Дөңгелек.

ҰБТ-дағы жиі қателер

• Векторлық суреттің көлемі үлкен деп ойлау: үлкені — растрда.
• `A$1` оңға көшіргенде өзгермейді деп санау: баған өзгереді (B\$1), тек жол бекітілген.
• Растрда үлкейткенде сапа сақталады деп ойлау.
• #ДЕЛ/0! мен #ЗНАЧ! шатастыру.
• Интернетке 300, басуға 72 пиксель/дюйм деп ауыстыру: керісінше.

Өзіңді тексер

1. Кескіннің ең кіші бөлінбейтін бөлігі? — Пиксель.
2. Мөлдір фонды сақтайтын растрлық формат? — PNG.
3. Сілтеме түрін ауыстыратын перне? — F4.
4. $A$1 төмен көшіргенде қалай өзгереді? — Өзгермейді.
5. © таңбасы нені білдіреді? — Туынды авторлық құқықпен қорғалған.