Реляциондық деректер қоры

Оқулықтық тірек

• Қадырқұлов Р. Ә., Нұрмұханбетова Г. К. «Информатика. ЖМБ 10-сынып», 10-сынып, Алматыкітап баспасы, 2019, 96–115, 126–131-беттер (§ 15–17, 20)
• Мұхамбетжанова С. Т., Тен А. С., Голикова Н. Г. «Информатика», 9-сынып, Атамұра, 2019, 69–92, 96–98-беттер

Негізгі ұғымдар

• Деректер қоры (ДҚ, мәліметтер қоры) — үлкен көлемді деректерді сақтауға, өзгертуге және өңдеуге арналған ұйымдастырылған деректер жиынтығы.
• Реляциондық модель — 1970 ж., Эдгар Кодд; relation — қатынас, екіөлшемді кесте.
• Өріс — кестенің бағаны (атрибут), жазба — кестенің жолы (кортеж).
• Бастапқы кілт (Primary Key) — бірегей және бос емес (NOT NULL) өріс; сыртқы кілт (Foreign Key) — басқа кестенің бастапқы кілтіне сілтеме.
• Индекс — іздеу мен сұрыптауды жылдамдататын көмекші құрылым.
• ДҚБЖ (СУБД) — ДҚ құруға, оған қол жеткізуге және өзгертуге арналған құралдар; сұраныс тілі — SQL.

Теория

ДҚ жіктелуі.

Белгі	Түрлері
Ақпарат сипаты	фактографиялық (каталог, карточка), құжаттық (мәтін, мультимедиа, архив)
Сақтау тәсілі	орталықтандырылған (бір серверде), үлестірілген (желінің әртүрлі компьютерлерінде)
Құрылымы	желілік, иерархиялық (ағаш, бумалар сияқты), кестелік (реляциондық) — ең кең тараған

Кесте элементтері. Өрістің бірегей атауы және деректер типі болады; атау бос орыннан басталмауы, нүкте, «!», апостроф, тік жақша қамтымауы керек. Жазба — бір нысан туралы барлық қасиеттер; кестеде жазба болмауы да мүмкін (бос кесте). Құрылымды жазу: Кесте_аты (ӨРІС_1, ӨРІС_2, …), бастапқы кілт өрістерінің асты сызылады.

Деректер типтері: сандық, мәтіндік, күні/уақыты, ақша, логикалық (Ақиқат / Жалған).

Бастапқы кілт. Екі шарт: бірегейлік және бос болмау. Түрлері: табиғи (ЖСН, VIN, ISBN), жасанды/суррогатты (автоинкремент ID), құрама (екі не одан көп өріс, мысалы студент_id + пән_id). «Тегі» немесе «Туған жылы» кілт бола алмайды — мәндер қайталанады.

Кестелер арасындағы байланыс. Қайталану мен қарама-қайшылықты болдырмау үшін деректер тақырыптық бөлек кестелерде сақталады (нормализация).

Байланыс	Мағынасы	Мысал
1:1	бір жазбаға бір жазба	—
1:M	бір жазбаға бірнеше жазба (ең кең тараған)	бір сыныпта көп оқушы
M:M	көпке көп; үшінші аралық кесте арқылы	оқушылар мен үйірмелер

Сыртқы кілт сілтемелік тұтастықты қамтамасыз етеді; ON DELETE CASCADE — негізгі жазба өшсе, тәуелділері де өшеді.

Индекс кітаптағы пәндік көрсеткіш сияқты: ДҚБЖ бүкіл кестені қарамай, қажетті жолға бірден жетеді. Кемшілігі — қосымша жад алады және жаңа дерек қосқанда жаңартылады.

Электрондық кестедегі ДҚ (Excel). Бағандар — өрістер, жолдар — жазбалар. Ережелер: ДҚ бөлек парақта; бірінші жол — өріс атаулары; әр өрістің бір типі; ұяшықтарды біріктіруге болмайды; бос жолдар болмауы керек. «Форма» — жазбаларды қосу, өзгерту, өшіру, критерий бойынша іздеу құралы.

Іздеу, сүзгілеу, сұрыптау. Алмастыру таңбалары: ? — бір кез келген таңба, * — кез келген таңбалар саны. Автосүзгі: сандық сүзгілер (тең, үлкен, арасында, «Орташадан жоғары», «Алғашқы 10»), пайдаланушылық сүзгі — екі шарт И / ИЛИ байланысымен. Сұрыптау — өсу (А-дан Я-ға) не кему ретімен, көп деңгейлі сұрыптау мүмкін; диапазон толық белгіленбесе бағандар «араласып» кетеді.

Big Data — қарқынды өсетін, әртүрлі құрылымды орасан зор деректер. 5V: Volume (көлем), Velocity (жылдамдық), Variety (әртүрлілік), Veracity (дәйектілік), Value (құндылық). Оң әсері: медицина, «ақылды қала», алаяқтықты бұғаттау, сұранысты болжау. Теріс әсері: жеке өмірге қолсұғушылық, деректердің ұрлануы, үлкен шығындар, алгоритмдік біржақтылық.

Мысалдар

1. «Оқушылар» кестесінде қай өріс бастапқы кілт бола алады: Тегі, Туған жылы, ЖСН? ЖСН — бірегей және әр оқушыда бар.
2. Бір мұғалім бірнеше пән жүргізеді, әр пәнді бір мұғалім. Байланыс түрі? 1:M; Subjects кестесінде teacher_id — сыртқы кілт.
3. Excel-де «бар?» үлгісі нені табады? «бара», «барс» — «бар» және тағы бір таңба.
4. Сүзгі «25,0-ден үлкен ЖӘНЕ 28,0-ден кіші». 25,0 мәні кіре ме? Жоқ, шарт қатаң.

ҰБТ-дағы жиі қателер

• Өріс пен жазбаны шатастыру: өріс — баған, жазба — жол.
• Бастапқы кілт бос болуы мүмкін деп ойлау: NOT NULL міндетті.
• M:M байланысын екі кестемен тікелей жасауға болады деп санау: аралық үшінші кесте керек.
• Индекс тек пайда әкеледі деп ойлау: ол жад алады және жаңартуды қажет етеді.
• ? пен * алмастыру таңбаларын шатастыру.

Өзіңді тексер

1. Реляциондық модельді кім ұсынды? — Эдгар Кодд, 1970 ж.
2. Бастапқы кілтке қойылатын екі шарт? — Бірегейлік және бос болмау.
3. ISBN нөмірі кілттің қай түріне жатады? — Табиғи кілт.
4. Бумалар сияқты «ағаш» құрылымды ДҚ? — Иерархиялық.
5. Big Data-ның 5V моделіндегі Velocity? — Деректердің келу жылдамдығы.