Көбею. Өсу және даму

Оқулықтық тірек

• Очкур Е.А., Құрманғалиева Ж.Ж., Үсіпбек Б.А., Инкарбекова Д.К. «Биология. 7 сынып», 7-сынып, Мектеп, 2025, б. 237–264
• Соловьева А.Р., Ибраимова Б.Т. «Биология. 8 сынып», 8-сынып, Атамұра, 2018, б. 184–187, 198–201
• Асанов Н.Г., Соловьева А.Р., Ибраимова Б.Т. «Биология. 9 сынып», 9-сынып, Атамұра, 2019, б. 199–209, 217–220
• Ковшарь А.Ф., Асанов Н.Ғ., Соловьева А.Р., Ибраимова Б.Т., Куприй С.А. «Биология. 11-сынып», 1-бөлім, 11-сынып, 2020, б. 105–119

Негізгі ұғымдар

• Жыныссыз көбею – бір дарадан, гаметасыз, митозға негізделген; ұрпақ – ананың көшірмесі.
• Жыныстық көбею – гаплоидты гаметалар қосылады; партеногенез – ұрықтанбаған жұмыртқадан даму (дафния, аралардың аталықтары).
• Қосарлы ұрықтану (С.Г. Навашин, 1898) – бір спермий + жұмыртқа жасуша → зигота; екінші спермий + орталық жасуша → эндосперм.
• Онтогенез = эмбриондық + постэмбриондық даму.
• Гаметогенез – сперматогенез (1 жасушадан 4 сперматозоид) және оогенез (1 жұмыртқа жасуша + 3 бағыттаушы денешік).

Теория

Жануарлардың жыныссыз көбеюі: бөліну (амеба, эвглена), бөлшектену/стробиляция (полиптер, теңіз жұлдыздары), бүршіктену (гидра, губкалар). Өсімдіктердің жыныссыз көбеюі: спора (балдыр, қырықбуын, плаун, папоротник); вегетативті – тамырсабақ (қоянжем), жуашық (қызғалдақ), түйнек (картоп), сабақ қалемшесі (традесканция), сұлатпа (қарақат, жүзім), тамыр атпасы (таңқурай), телу. Вегетативті көбею сұрып қасиеттерін өзгеріссіз сақтайды. Айқас тозаңдану өздігінен тозаңданудан прогрессивті – ұрпақ екі дараның белгілерін алады.

Қосарлы ұрықтану жолы: тозаң аналық аузына түседі → тозаң түтікшесі өседі → генеративті жасуша 2 спермийге бөлінеді → микропиле арқылы ұрық қалтасына. Нәтиже: тұқым (ұрық + эндосперм), тұқымбүршігі жабыны → тұқым қабығы, түйін қабырғасы → жемісерік. Тек гүлді өсімдіктерге тән.

Эмбриогенез: зигота → бөлшектену (жасушалар өспейді, масса өзгермейді) → бластула (бір қабат) → гаструла (эктодерма, энтодерма; кейін мезодерма) → нейрула (жүйке түтігі) → органогенез.

Ұрық жапырақшасы	Түзілетіндер
Эктодерма	тері эпидермисі, шаш, тырнақ, тер және май бездері, жүйке жүйесі, сезім мүшелері
Мезодерма	бұлшық ет, қаңқа, шеміршек, жүрек, қан, қан тамырлары, бүйрек, жыныс мүшелері
Энтодерма	асқорыту жүйесі эпителийі, бауыр, ұйқы безі, өкпе

Постэмбриондық даму: тура (жорғалаушылар, құстар, сүтқоректілер, өрмекшілер) және түрленіп (метаморфоз). Жәндіктерде: шала түрленіп – жұмыртқа → дернәсіл → ересек (шегіртке, тарақан, инелік); толық түрленіп – жұмыртқа → дернәсіл → қуыршақ → ересек (көбелек, шыбын, қоңыз, ара). Бақа: шөмішбалықта желбезек және екі камералы жүрек болады. Өсімдік онтогенезі: тұқымның қалыптасуы → жас кезең (өнуден гүлдеуге дейін) → пісіп-жетілу (гүлдеу, жеміс) → қартаю. Қосжарнақтыларда қор – тұқымжарнақта, даражарнақтыларда (бидай) – эндоспермде.

Адамның көбеюі. Ен – аралас без: сперматозоид (сыртқы секреция) және тестостерон (ішкі секреция). Сперматозоид: бас, мойын, талшық. Ұрықтану жатыр түтігінде жүреді; зигота жатыр қабырғасына бекінеді. Менструациялық цикл (~28 күн, 23–35): менструациялық фаза (3–7 күн) → фолликулдық (эндометрий қалпына келеді) → овуляция (~14-күні) → овуляциядан кейінгі (сары дене прогестерон бөледі). Плацента ~12-аптада түзіледі: шарананың тынысы, қоректенуі, зат бөлуі; ана мен ұрықтың қаны араласпайды; прогестерон бөледі; кіндік бау арқылы ұрықпен байланысады.

Гаметогенез кезеңдері: көбею (гониялар митозбен бөлінеді, 2n2c) → өсу (I реттік сперматоцит/ооцит, репликация, 2n4c) → пісіп-жетілу (мейоз, n) → сперматогенезде қалыптасу.

	Сперматогенез	Оогенез
Цитокинез	симметриялы	асимметриялы
Өнім	4 сперматозоид	1 жұмыртқа + 3 бағыттаушы денешік
Уақыт	жыныстық жетілуден өмір бойы, цикл 64–74 күн	ұрықтық кезеңде басталады, кідірістермен

Бағаналы жасушалар: өзін-өзі жаңартады және сараланады. Тотипотентті (зигота, алғашқы 8 бластомер – бүтін ағза және плацента береді) → плюрипотентті (үш ұрық жапырақшасының барлық жасушалары, плацентасыз) → мультипотентті және т.б.

Мысалдар

1. Сұрақ. Бидай тұқымының эндоспермі қалай түзілді? – Екінші спермий орталық жасушамен қосылды (қосарлы ұрықтанудың екінші кезеңі).
2. Сұрақ. 10 I реттік ооциттен неше жұмыртқа жасуша түзіледі? – 10 (әрқайсысынан 1 жұмыртқа + 3 денешік); 10 сперматоциттен – 40 сперматозоид.
3. Сұрақ. Бүйрек қай ұрық жапырақшасынан дамиды? – Мезодерма.
4. Сұрақ. Көбелек дамуында қай саты шегірткеде жоқ? – Қуыршақ.

ҰБТ-дағы жиі қателер

• Бластуланы көпқабатты деу – бластула бір қабатты, гаструла екі-үш қабатты.
• Ұрықтану жатырда өтеді деу – жатыр түтігінде.
• Ана мен ұрықтың қаны плацентада араласады деу – араласпайды.
• Жүйке жүйесін мезодермаға жатқызу – ол эктодермадан.
• Эндосперм диплоидты зиготадан деу – ол орталық жасуша мен спермийден түзіледі.

Өзіңді тексер

1. Қосарлы ұрықтануды кім ашты? – С.Г. Навашин, 1898.
2. Партеногенезге мысал? – Дафния, аралардың аталықтары.
3. Овуляциядан кейін фолликул орнында не түзіледі? – Сары дене (прогестерон бөледі).
4. Тотипотентті жасушаға мысал? – Зигота және алғашқы 8 бластомер.
5. Сабақ қалемшесімен көбейетін өсімдік? – Традесканция, бегония, раушан.