Координация және реттелу

Оқулықтық тірек

• Очкур Е.А., Құрманғалиева Ж.Ж., Үсіпбек Б.А., Инкарбекова Д.К. «Биология. 7 сынып», 7-сынып, Мектеп, 2025, б. 191–208
• Соловьева А.Р., Ибраимова Б.Т. «Биология. 8 сынып», 8-сынып, Атамұра, 2018, б. 167–174
• Асанов Н.Г., Соловьева А.Р., Ибраимова Б.Т. «Биология. 9 сынып», 9-сынып, Атамұра, 2019, б. 99–110, 118–122
• Очкур Е.А., Құрманғалиева Ж., Нұртаева М. «Биология. 10-сынып ЖМБ», 10-сынып, Мектеп, 2019, б. 185–190, 205–210
• Ковшарь А.Ф., Асанов Н.Ғ., Соловьева А.Р., Ибраимова Б.Т., Куприй С.А. «Биология. 11-сынып», 1-бөлім, 11-сынып, 2020, б. 89–95

Негізгі ұғымдар

• Нейрогуморальды реттелу – жүйке жүйесі (тез, дәл, қысқа) мен эндокриндік жүйенің (баяу, кең, ұзақ) бірлескен басқаруы.
• Тыныштық потенциалы ≈ −70 мВ (іші теріс); әрекет потенциалы – Na⁺ каналдары ашылғанда заряд +30…+40 мВ-қа ауысады.
• Рефлекс доғасы: рецептор → сезімтал нейрон → жүйке орталығы → қозғалтқыш нейрон → жұмыс мүшесі.
• Синапс – нейрондар байланысы; холинергиялық синапс медиаторы – ацетилхолин.
• Гормон – ішкі секреция безі қанға бөлетін, нысана жасушаға әсер ететін белсенді зат.

Теория

Жүйке импульсі.

1. Тыныштық: K⁺ шығады, Na⁺/K⁺ сорғысы жұмыс істейді, іші −70 мВ.
2. Деполяризация: табалдырық (−55 мВ) жетсе, Na⁺ жасушаға кіреді → +30…+40 мВ.
3. Реполяризация: Na⁺ каналдары жабылады, K⁺ шығады.
4. Гиперполяризация: −80 мВ-қа дейін. Рефрактерлік кезең: абсолютті (~1 мс, ешбір стимул жауап тудырмайды) және салыстырмалы (тек күшті стимул). Маңызы – импульс бір бағытта таралады, жиілігі шектеледі. Миелин: Шванн жасушалары аксонды орайды, арасында Ранвье үзілістері; импульс секіріп таралады. Жылдамдық: миелинденген талшықта 120 м/с-қа дейін, миелинсізде ~0,5 м/с.

Холинергиялық синапс: импульс келеді → Ca²⁺ каналдары ашылады → везикулалар ацетилхолинді саңылауға (20–30 нм) шығарады → постсинапстық рецепторлар → Na⁺ кіреді, деполяризация → ацетилхолинэстераза медиаторды холин мен сірке қышқылына ыдыратады.

Орталық жүйке жүйесі.

• Жұлын (42–45 см, 31 сегмент): ортасында сұр зат (көбелек тәрізді), сыртында ақ зат; алдыңғы түбір – қозғалтқыш, артқы түбір – сезімтал. Қызметі – рефлекстік және өткізгіштік.
• Ми (1300–1400 г): сопақша ми (тыныс, жүрек, жөтел, түшкіру орталықтары), көпір, ортаңғы ми (жарық пен дыбысқа бағдарлау), аралық ми (зат алмасу, температура), мишық (қимыл үйлесімі), үлкен ми сыңарлары.
• Тізе рефлексі – қарапайым (екі нейронды); қолды ыстықтан тартып алу – аралық нейрондары бар күрделі рефлекс.

Вегетативті жүйке жүйесі:

Мүше	Симпатикалық	Парасимпатикалық
Жүрек	жиілетеді	баяулатады
Қантамыр	тарылтады	кеңейтеді
Қарашық	ұлғайтады	кішірейтеді
Асқазан-ішек	тежейді	қоздырады
Парасимпатикалық ядролар ортаңғы мида, сопақша мида (кезбе жүйке) және сегізкөз бөлімінде; түйіндері мүшелердің жанында.

Бездер: экзокринді (өзегі бар: тер, сілекей, бауыр), эндокринді (өзегі жоқ, гормон қанға), аралас (ұйқы безі, жыныс бездері).

Без	Гормон	Гипофункция	Гиперфункция
Гипофиз	соматотропин (өсу)	ергежейлілік	алыптық; ересекте акромегалия
Қалқанша	тироксин (йод)	микседема; балада кретинизм; йод жетіспесе – эндемиялық зоб	Базедов ауруы
Қалқаншамаңы	паратгормон	Ca азаяды, түйілу	сүйектен Ca кетеді
Тимус	тимозин	иммунитет төмендейді	–
Бүйрекүсті	адреналин; кортикоидтар	–	–
Ұйқы безі	инсулин, глюкагон	қант диабеті	–
Гипофиз – басты без (25 гормон), ұйқы безінен басқа бездерді басқарады. Қандағы глюкоза 0,1–0,12%.

Гормондардың әсер ету механизмі. Пептидтік (гидрофильді) гормон, мысалы инсулин (Лангерганс аралшықтарының β-жасушалары), мембрана арқылы өтпейді – беттік рецептормен байланысады; GLUT4 тасымалдаушылары мембранаға шығып, глюкоза өтуі 10–20 есе артады. Стероидты (гидрофобты) гормондар, мысалы эстроген, мембранадан өтіп, жасуша ішіндегі рецептормен байланысады.

Өсімдік гормондары (фитогормондар): стимуляторлар – ауксин (төбе меристемасы, тамыр түзілуі), гиббереллин (сабақтың созылуы), цитокинин (жапырақ, тамыр); ингибиторлар – этилен (жеміс пісуі), абсциз қышқылы (жапырақ түсуі). Ауксин жоғары концентрацияда өсуді тежейді.

Мысалдар

1. Сұрақ. Na⁺ каналдарын бұғаттайтын зат импульске қалай әсер етеді? – Деполяризация болмайды, әрекет потенциалы туындамайды.
2. Сұрақ. Ацетилхолинэстераза тежелсе не болады? – Медиатор ыдырамай, постсинапстық мембрана үздіксіз қозады (бұлшықет түйілуі).
3. Сұрақ. Бадырақ көз, арықтау, жүрек жиі соғуы – қай бездің бұзылысы? – Қалқанша без гиперфункциясы, Базедов ауруы.
4. Сұрақ. Жемістің пісуін тездететін фитогормон? – Этилен.

ҰБТ-дағы жиі қателер

• Деполяризацияда K⁺ кіреді деу – жасушаға Na⁺ кіреді, K⁺ реполяризацияда шығады.
• Симпатикалық жүйке ас қорытуды күшейтеді деу – тежейді.
• Ұйқы безін тек эндокринді деу – ол аралас без.
• Кретинизм мен микседеманы шатастыру: кретинизм – балада, микседема – ересекте тироксин жетіспеуі.
• Инсулин жасуша ішіне кіреді деу – пептидтік гормон беттік рецептормен әрекеттеседі.

Өзіңді тексер

1. Тыныштық потенциалының шамасы? – Шамамен −70 мВ.
2. Синапста везикулалардың бөлінуіне қай ион қажет? – Ca²⁺.
3. Тыныс орталығы қай мида? – Сопақша мида.
4. Ересекте өсу гормонының артуы қандай ауру тудырады? – Акромегалия.
5. Жапырақтың түсуін тудыратын фитогормон? – Абсциз қышқылы.