Заттардың тасымалдануы

Оқулықтық тірек

• Очкур Е.А., Құрманғалиева Ж.Ж., Үсіпбек Б.А., Инкарбекова Д.К. «Биология. 7 сынып», 7-сынып, Мектеп, 2025, б. 104–108
• Соловьева А.Р., Ибраимова Б.Т. «Биология. 8 сынып», 8-сынып, Атамұра, 2018, б. 76–79, 91–98
• Асанов Н.Г., Соловьева А.Р., Ибраимова Б.Т. «Биология. 9 сынып», 9-сынып, Атамұра, 2019, б. 59–65
• Очкур Е.А., Құрманғалиева Ж., Нұртаева М. «Биология. 10-сынып ЖМБ», 10-сынып, Мектеп, 2019, б. 94–98
• Ковшарь А.Ф., Асанов Н.Ғ., Соловьева А.Р., Ибраимова Б.Т., Куприй С.А. «Биология. 11-сынып», 1-бөлім, 11-сынып, 2020, б. 69–73

Негізгі ұғымдар

• Енжар тасымал – АТФ жұмсалмайды, концентрация градиенті бойымен (диффузия, осмос).
• Белсенді тасымал – АТФ жұмсалады, градиентке қарсы жүре алады (Na⁺/K⁺ сорғысы, фагоцитоз, пиноцитоз).
• Ксилема – су мен минералды заттарды тамырдан жоғары өткізеді (өлі элементтер); флоэма – органикалық заттарды өткізеді (тірі элементтер).
• Транспирация – жапырақтың лептесік арқылы суды буландыруы.
• Гемоглобин – 4 суббірлікті ($\alpha_2\beta_2$) нәруыз, 4 молекула $O_2$ тасиды; миоглобин – бұлшықеттегі оттек қоры.

Теория

Жасуша деңгейіндегі тасымал.

	Енжар	Белсенді
Энергия	жоқ	АТФ
Бағыт	көптен азға	градиентке қарсы да
Мысал	O₂, су, стероидты гормондар; диффузия, осмос	Na⁺/K⁺ сорғысы; фагоцитоз (қатты бөлшек), пиноцитоз (сұйық тамшы)

Өсімдіктегі тасымал.

• Ксилема: трахеидтер (тесігі жоқ, саңылаулар арқылы жалғасады, су баяу жүреді) және түтіктер (көпшілік жабықтұқымдыларда); элементтері өлі, қабырғасы сүректенген.
• Флоэма: сүзгілі түтікшелер (жабықтұқымдыларда) немесе сүзгілі жасушалар (қырықжапырақтәрізділер, ашықтұқымдылар); жетілгенде ядросы жоқ, оларды серік жасушалар қамтамасыз етеді.
• Тамырда су жолдары: апопласт (жасуша қабырғалары арқылы, ең жылдам; эндодермадағы Каспари белдеушелері – суберин мен лигнин – оны бөгейді), симпласт (цитоплазма мен плазмодесмалар арқылы), вакуолярлық (жасушадан жасушаға вакуоль арқылы).
• Транспирация: суды жапыраққа жеткізеді, фотосинтезге су береді, жапырақты қызып кетуден сақтайды. Лептесіктер жапырақ ауданының ~1%-ын алса да, көп су буландырады.
• Транслокация (Э. Мюнх гипотезасы): жапырақта сахароза серік жасушаларға АТФ жұмсап айдалады → су осмоспен кіріп, қысым артады → шырын жоғары қысымнан (жапырақ – донор) төмен қысымға (тамыр, жеміс – акцептор) ағады → акцепторда сахароза крахмалға айналады.

Жануарлардағы тасымал – қан. Қан дене массасының 6–8%-ы (~5 л); плазма – 55%, жасушалар – 45%. Плазма: 90% су, 7–8% нәруыз (альбумин, глобулин – антидене, фибриноген – ұю), 0,9% NaCl (физиологиялық ерітінді).

Жасуша	Ерекшелігі	1 мм³-де
Эритроцит	ядросыз, екі жағы иілген диск, 120 тәулік, гемоглобин (Fe)	4,5–5 млн
Лейкоцит	ядролы, жалған аяқпен қозғалады, қорғаныс	6–8 мың
Тромбоцит	ядросыз пластинка, 8–11 тәулік, қан ұюы	180–400 мың
Қан ұюы: фибриноген → фибрин (Ca²⁺ қажет), 3–4 минут. Гемофилия – қан ұйымайтын тұқым қуалайтын ауру. Гемоглобин қалыпты мөлшері 120–150 г/л, азайса – анемия.

Гемоглобин қисықтары. Оң кооперативтілік: бір суббірлікке O₂ қосылса, қалғандарына жеңілдейді – қисық S-тәрізді. Миоглобин қисығы – гиперболалық. Бор эффектісі: CO₂ көбейіп, рН төмендегенде қисық оңға ығысады – O₂ ұлпаға оңай беріледі.

Қан топтары. Эритроцитте – агглютиногендер, плазмада – агглютининдер. I (0) – әмбебап донор, IV (АВ) – әмбебап реципиент. Сәйкес емес қан құйғанда – агглютинация. Резус-конфликт: ана Rh⁻, ұрық Rh⁺ – көбіне екінші жүктілікте жаңа туған нәрестеде гемолиздік сарыауру.

Жүрек пен тамырлар.

Топ	Жүрек
Балықтар	1 жүрекше, 1 қарынша
Қосмекенділер	2 жүрекше, 1 қарынша (аралас қан)
Жорғалаушылар	2 жүрекше, 1 қарынша, жартылай перде
Құстар, сүтқоректілер	2 жүрекше, 2 қарынша
Қан айналым жүйесі алғаш буылтық құрттарда пайда болды (жүрек жоқ, сақиналы тамырлар). Жүрек қабаттары: перикард, миокард, эндокард. Тамырлар: артериялар (жүректен, қабырғасы қалың, қысым жоғары, ең ірісі – қолқа), веналар (жүрекке, қақпақшалы, қысым төмен), капиллярлар (бір қабат эпителий, газ және зат алмасу).

Мысалдар

1. Сұрақ. Ағаш сабағының қабығын флоэмасымен бірге сақиналап кессе не болады? – Тамырға сахароза бармайды: органикалық заттар флоэма арқылы жүреді.
2. Сұрақ. Ана Rh⁻, әке Rh⁺; бірінші бала Rh⁺. Қай жүктілікте қауіп жоғары? – Екіншісінде: анада есте сақтау В-лимфоциттері қалады.
3. Сұрақ. Жүгіргенде бұлшықетке O₂ неге көп беріледі? – CO₂ мен сүт қышқылы рН-ты төмендетеді, Бор эффектісі гемоглобиннен O₂ босатады.
4. Сұрақ. Артериялық қан қай венада ағады? – Өкпе венасында; ал өкпе артериясында – веналық қан.

ҰБТ-дағы жиі қателер

• Ксилема элементтерін тірі деп ойлау – өткізгіш элементтері өлі; флоэманікі тірі.
• «Артерияда әрқашан артериялық қан» деу – өкпе артериясы ерекшелік.
• Әмбебап донор мен реципиентті шатастыру: донор – I(0), реципиент – IV(АВ).
• Диффузияда АТФ жұмсалады деу – енжар тасымалда энергия жұмсалмайды.
• Гемоглобин қисығын гипербола деп жазу – гипербола миоглобинде, гемоглобинде S-тәрізді.

Өзіңді тексер

1. Апопласттық жолды эндодермада не бөгейді? – Каспари белдеушелері.
2. Транспирацияның үш қызметі? – Су мен заттарды жеткізу, фотосинтезге су беру, қызудан сақтау.
3. Қай қан жасушасы ядросыз және 120 тәулік тіршілік етеді? – Эритроцит.
4. Флоэманың сүзгілі түтікшелерін қандай жасушалар қамтамасыз етеді? – Серік жасушалар.
5. Қосмекенділер жүрегі неше камералы? – Үш: 2 жүрекше, 1 қарынша.