Қозғалыс. Биофизика

Оқулықтық тірек

• Очкур Е.А., Құрманғалиева Ж.Ж., Үсіпбек Б.А., Инкарбекова Д.К. «Биология. 7 сынып», 7-сынып, Мектеп, 2025, б. 168–178
• Соловьева А.Р., Ибраимова Б.Т. «Биология. 8 сынып», 8-сынып, Атамұра, 2018, б. 129–145, 152–154, 254–256
• Асанов Н.Г., Соловьева А.Р., Ибраимова Б.Т. «Биология. 9 сынып», 9-сынып, Атамұра, 2019, б. 123–125
• Очкур Е.А., Құрманғалиева Ж., Нұртаева М. «Биология. 10-сынып ЖМБ», 10-сынып, Мектеп, 2019, б. 173–184, 235–240

Негізгі ұғымдар

• Тірек-қимыл жүйесі – сүйектер (енжар бөлік) мен бұлшық еттер (белсенді бөлік); қызметтері: тірек, қозғалыс, қорғаныш, қан түзу (қызыл кемік), Ca мен P қоры.
• Саркомер – миофибрилланың екі Z-сызығы арасындағы құрылымдық-қызметтік бірлігі.
• Сырғымалы жіптер теориясы (Хаксли) – жиырылғанда актин миозин бойымен саркомер ортасына сырғиды, жіптердің ұзындығы өзгермейді.
• Тропизм – тітіркендіргіш бағытына қарай (не кері) өсу; настия – бағытсыз қозғалыс; таксис – бүкіл организмнің орын ауыстыруы.

Теория

Қаңқа. Ересекте 200-ден астам сүйек. Омыртқа жотасы 33–34 омыртқа: мойын – 7, арқа – 12, бел – 5, сегізкөз – 5, құйымшақ – 4–5. Кеуде қуысында 12 жұп қабырға. Сүйектің құрамы: бейорганикалық (кальций тұздары) – қаттылық; органикалық (оссеин) – серпімділік. Балада органикалық зат көп (иілгіш), қартта аз (сынғыш). Құрылысы: тығыз және кемікті зат, сары кемік, сүйекқап (жуандап өсу, сынғаннан кейін жазылу); ұзынынан өсу – шеміршек есебінен. Жасушалары: остеоциттер, остеобластар (өсу), остеокластар; құрылымдық бірлігі – остеон. Толық сүйектену 20–25 жаста. Сүйектердің байланысуы:

Тип	Қалай	Мысал
Қозғалмайтын	сүйек жігі	бас сүйек, жамбас
Жартылай қозғалатын	шеміршек	омыртқалар, қабырға мен төс
Қозғалмалы	буын (буын беті, қабы, сұйықтығы, байламдар)	аяқ-қол, астыңғы жақ

Бұлшық ет ұлпасы (адамда 600-ден астам бұлшық ет):

Түрі	Ерекшелігі
Бірыңғай салалы	ішкі мүшелер қабырғасы, еріктен тыс, бір ядролы, қажымайды
Көлденең жолақты қаңқа	көп ядролы талшықтар, саналы реттеледі
Көлденең жолақты жүрек	миокард, жасушалары өзара біріккен

Саркомер: Z-сызығы (актин бекінеді); I-диск – тек актин (изотропты); A-диск – миозин + актин (анизотропты); H-аймақ – тек миозин; M-сызығы – миозинді ұстайды. Актинде тропомиозин мен тропонин бар; миозин бастиегі – АТФ-аза. Жиырылу механизмі: импульс → саркоплазмалық ретикулумнан Ca²⁺ шығады → Ca²⁺ тропонинмен байланысады → тропомиозин ығысып, актин орталықтары ашылады → миозин бастиегі көпірше түзіп, АТФ гидролизі есебінен актинді тартады. Нәтиже: I-диск пен H-аймақ қысқарады, Z-сызықтары жақындайды, A-диск өзгермейді. Босаңсу үшін де АТФ керек.

Талшық типтері:

	I тип (қызыл, баяу)	II тип (ақ, жылдам)
Миоглобин, митохондрия	көп	аз
Энергия	аэробты, майларды тотықтырады	анаэробты гликолиз, гликоген
Қасиеті	төзімді	күшті, тез шаршайды
Мысал	дене қалпын ұстайтын еттер, марафоншы	спринтер, ауыр атлет

Тік жүруге бейімделу: омыртқа жотасының 4 иілімі (S-тәрізді, амортизатор), аяқтың ұзын әрі күшті болуы, тостаған тәрізді жамбас, жайпақ кеуде, табан күмбезі, иек (сөйлеу), бас бармақтың қарама-қарсы орналасуы.

Жануарлар қозғалысы: амеба – жалған аяқ, эвглена – талшық, инфузория – кірпікше; шұбалаң – бұлшықет пен қылтанақтар; шаян – 5 жұп жүру аяғы; өрмекші – 4 жұп; жәндіктер – 3 жұп аяқ, 2 жұп қанат; қосмекенділер – алғаш құрлыққа шыққан, екі жұп аяқ. Өсімдіктер қозғалысы: таксис (хламидомонаданың фототаксисі), тропизм (фототропизм, гелиотропизм – күнбағыс), настия (мимозаның гаптонастиясы, қызғалдақтың фотонастиясы), нутация (мүртшалар).

Биомеханика және бионика: төрт аяқты роботтар – гепард пен ит биомеханикасы; жылан тәрізді роботтар – тар кеңістікте; орнитоптерлер – қанат қағуы; суасты роботтары – балық құйрығы. Буындағы сенсорлар проприорецепторларға ұқсас.

Мысалдар

1. Сұрақ. Саркомер жиырылғанда қай бөлігінің ені өзгермейді? – A-диск (миозин ұзындығы).
2. Сұрақ. Күйдірілген сүйек неге сынғыш? – Органикалық зат (оссеин) жанып кетеді, тек кальций тұздары қалады.
3. Сұрақ. Марафоншы бұлшық етінде қай талшық басым? – I тип (қызыл): миоглобин мен митохондрия көп, аэробты.
4. Сұрақ. Мимоза жапырағының жанасқанда жиырылуы – қозғалыстың қай түрі? – Гаптонастия.

ҰБТ-дағы жиі қателер

• Жиырылғанда актин мен миозин қысқарады деу – олар сырғиды, ұзындығы өзгермейді.
• Ca²⁺ миозинмен байланысады деу – Ca²⁺ тропонинмен байланысады.
• Омыртқалар арасындағы байланысты қозғалмалы деу – жартылай қозғалатын (шеміршек).
• Тропизм мен настияны шатастыру: тропизм – бағытталған өсу, настия – бағытсыз.
• Бірыңғай салалы бұлшық етті ерікті деу – ол еріктен тыс жиырылады.

Өзіңді тексер

1. Сүйектің жуандап өсуін не қамтамасыз етеді? – Сүйекқап.
2. Бел бөлімінде неше омыртқа бар? – 5.
3. Саркомердің тек миозиннен тұратын аймағы? – H-аймақ.
4. Жылдам талшықтар тез шаршауының себебі? – Анаэробты гликолизде сүт қышқылы жиналады.
5. Хламидомонаданың жарыққа қарай жылжуы? – Оң фототаксис.