Қоректену

Оқулықтық тірек

• Очкур Е.А., Құрманғалиева Ж.Ж., Үсіпбек Б.А., Инкарбекова Д.К. «Биология. 7 сынып», 7-сынып, Мектеп, 2025, б. 116–125
• Соловьева А.Р., Ибраимова Б.Т. «Биология. 8 сынып», 8-сынып, Атамұра, 2018, б. 54–57, 62–67
• Асанов Н.Г., Соловьева А.Р., Ибраимова Б.Т. «Биология. 9 сынып», 9-сынып, Атамұра, 2019, б. 46–55
• Ковшарь А.Ф., Асанов Н.Ғ., Соловьева А.Р., Ибраимова Б.Т., Куприй С.А. «Биология. 11-сынып», 1-бөлім, 11-сынып, 2020, б. 39–53

Негізгі ұғымдар

• Асқорыту – физикалық (ұсақтау), химиялық (ферменттермен ыдырау) және физиологиялық (сіңіру, абсорбция) үдерістер.
• Фермент – биологиялық катализатор, көбі – нәруыз; жоғары талғамды («құлып пен кілт»), белсенділігі температура мен рН-қа тәуелді.
• Фотосинтез – жарық энергиясымен су мен CO₂-ден органикалық зат түзу; қажетті жағдайлар: су, CO₂, хлорофилл, жарық. Алғаш зерттеген – К.А. Тимирязев.
• Дәрумендер – биологиялық белсенді органикалық заттар (Н.И. Лунин, 1880; термин – 1912).

Теория

Адамның асқорыту жолы: ауыз қуысы → жұтқыншақ → өңеш → асқазан → ұлтабар → ащы ішек → тоқ ішек → тік ішек.

Бөлім	Не болады
Ауыз қуысы	тіспен ұсақтау; сілекей амилазасы крахмалды ыдырата бастайды; лизоцим бактерияны жояды; 3 жұп сілекей безі, тәулігіне 1,5–2 л
Өңеш	фермент жоқ, асты өткізеді
Асқазан	сөлі: сілемей, пепсин, тұз қышқылы; пепсин нәруызды ыдыратады, HCl оны белсендіреді
Ұлтабар	бауыр өті және ұйқы безі сөлі; липаза майды глицерин мен май қышқылына, трипсин нәруызды ыдыратады
Ащы ішек	бүрлер арқылы глюкоза мен аминқышқылдары – қанға, глицерин мен май қышқылдары – лимфаға
Тоқ ішек	су (95%-ға дейін), дәрумендер, тұздар сіңеді; ішек таяқшалары жасунықты ыдыратады, В тобы дәрумендерін синтездейді

Бездер. Бауыр – ең ірі без: өт бөледі (майды эмульгациялайды), артық көмірсуды гликоген етіп жинайды, қанды тазартады. Ұйқы безі – аралас секреция безі: қанға инсулин (қантты төмендетеді) және глюкагон (көтереді), ішекке ас қорыту сөлі.

Ферменттің әсер ету механизмі: $A + Ф \to AФ$; $AФ + B \to AB + Ф$ – фермент реакциядан өзгермей шығады. Белсенді орталық – субстратпен әрекеттесетін бөлік (байланыстырушы + катализдік бөліктер). Күрделі ферменттерде простетикалық топ болады (металл иондары, дәрумендер).

Тәжірибе (амилаза). Йод крахмалды көк түске бояйды. Сілекей 36–38°C-та крахмалды ыдыратады – көк түс болмайды. Мұзды суда, 55–60°C-та немесе қышқыл ортада фермент белсенділігі бұзылады – көк түс сақталады.

Дәрумендер: суда еритін – С, РР, В тобы; майда еритін – А, D, Е, К. Гиповитаминоз – жетіспеу, авитаминоз – мүлде болмау, гипервитаминоз – артық.

Дәрумен	Маңызы	Жетіспегенде
С	жұқпаға төзімділік, сүйек пен тіс беріктігі	құрқұлақ (цинга)
А	өсу, эпителий, көру	ақшам соқыр
D	Ca мен P сіңуі; теріде УК әсерінен түзіледі	мешел (рахит)

Өсімдіктің қоректенуі – жапырақ. Ішкі құрылысы: үстіңгі эпидерма (кутикуламен) → бағаналы ұлпа (хлоропласт көп, негізгі фотосинтез) → борпылдақ ұлпа (жасушааралық қуыстар, газ алмасу); екеуі – мезофилл; астыңғы эпидермада лептесіктер; жүйкелерде ксилема мен флоэма.

Фотосинтездің екі кезеңі:

	Жарық кезеңі	Қараңғы кезең (Кальвин циклі)
Қайда	тилакоид мембранасы	хлоропласт стромасы
Не болады	ФЖ II (P680), ФЖ I (P700) қозады; су фотолизі; АТФ (фотофосфорлану) және НАДФН түзіледі	CO₂ РиБФ-пен РуБисКО арқылы байланысады; АТФ мен НАДФН есебінен глюкоза түзіледі
Өнім	O₂ (жанама), АТФ, НАДФН	көмірсулар, РиБФ қалпына келеді

Шектеуші факторлар: жарық спектрі (хлорофилл көк-күлгін 400–480 нм және қызыл 640–680 нм сәулелерді жұтады, жасылды шағылыстырады; ФБР – 400–700 нм), CO₂ мөлшері, температура. Т. Энгельман тәжірибесі (1883): аэробты бактериялар спирогираның қызыл және көк жарық түскен бөліктеріне жиналған.

Формулалар

• Фотосинтездің жалпы теңдеуі: $6CO_2 + 6H_2O \xrightarrow{\text{жарық, хлорофилл}} C_6H_{12}O_6 + 6O_2$.
• Су фотолизі: $2H_2O \to 4H^+ + 4e^- + O_2$.
• Q10: Кальвин циклі ферменттері үшін 10–25°C аралығында $Q_{10} \approx 2$, жарық кезеңі үшін $Q_{10} \approx 1$.

Мысалдар

1. Сұрақ. Майлар қай бөлімде, қай ферментпен ыдырайды? – Ұлтабарда, липаза арқылы, өт қатысқанда; өнімі – глицерин мен май қышқылдары (лимфаға сіңеді).
2. Тәжірибе. Жапырақтың бір бөлігі қара қағазбен жабылып, 8–10 сағат жарықта тұрды; йодпен өңдегенде ашық бөлігі ғана көгерді. Қорытынды: фотосинтезге жарық қажет, өнімі – крахмал.
3. Сұрақ. Фотосинтез кезінде бөлінетін O₂ қай заттан шығады? – Судан (фотолиз), CO₂-ден емес.
4. Сұрақ. Жарықты көбейткенде фотосинтез өспей қалды. Себебі? – Енді шектеуші фактор – CO₂ мөлшері (немесе температура).

ҰБТ-дағы жиі қателер

• Өңеште фермент бар деп ойлау – жоқ.
• Пепсин сілтілік ортада жұмыс істейді деу – оны асқазанның тұз қышқылы белсендіреді.
• Өт – фермент деп есептеу: өт майды эмульгациялайды, ыдыратушы – липаза.
• Глицерин мен май қышқылдары қанға сіңеді деу – лимфаға.
• Кальвин циклі түнде ғана жүреді деу: ол жарықты тікелей қажет етпейді, бірақ жарық кезеңінің АТФ пен НАДФН-ына тәуелді.

Өзіңді тексер

1. Ұйқы безі неге аралас без? – Қанға гормон (инсулин, глюкагон), ішекке ас қорыту сөлін бөледі.
2. Ферменттің субстратпен әрекеттесетін бөлігі? – Белсенді орталық.
3. Майда еритін дәрумендер? – А, D, Е, К.
4. Жапырақтағы негізгі фотосинтездеуші ұлпа? – Бағаналы ұлпа.
5. Кальвин циклінде CO₂-ні байланыстыратын фермент? – РуБисКО (РиБФ-пен).