Бөліп шығару

Оқулықтық тірек

• Очкур Е.А., Құрманғалиева Ж.Ж., Үсіпбек Б.А., Инкарбекова Д.К. «Биология. 7 сынып», 7-сынып, Мектеп, 2025, б. 158–165
• Соловьева А.Р., Ибраимова Б.Т. «Биология. 8 сынып», 8-сынып, Атамұра, 2018, б. 118–124
• Асанов Н.Г., Соловьева А.Р., Ибраимова Б.Т. «Биология. 9 сынып», 9-сынып, Атамұра, 2019, б. 80–83, 90–93
• Очкур Е.А., Құрманғалиева Ж., Нұртаева М. «Биология. 10-сынып ЖМБ», 10-сынып, Мектеп, 2019, б. 125–135

Негізгі ұғымдар

• Бөліп шығару – судың, тұздардың және азотты зиянды заттардың (аммиак, несепнәр, зәр қышқылы) артығын шығару.
• Нефрон – бүйректің құрылымдық-қызметтік бірлігі: капсула (Боумен) + ирек өзекшелер.
• Ультрасүзілу – шумақ капиллярларынан капсулаға плазманың өтуі (бөлшек < 30 нм) → бірінші реттік зәр.
• Реабсорбция – су, глюкоза, иондардың қанға кері сіңуі → екінші реттік зәр.
• Гемодиализ – «жасанды бүйрек»: несепнәр жартылай өткізгіш жарғақша арқылы диффузияланады.

Теория

Адамның зәр шығару жүйесі: бүйрек → несепағар → қуық (~500 мл) → зәр шығару түтігі. Қуыс мүшелер қабырғасы: дәнекер ұлпа, бірыңғай салалы бұлшық ет, эпителий. Зәр шығару орталығы – жұлынның сегізкөз бөлімінде; ~2 жастан ми қыртысының бақылауында. Екі бүйрек істемесе, 30–40 минутта ағза улана бастайды.

Нефронның бөлімдері: алып келетін артериола → шумақ капиллярлары → алып шығатын артериола; Боумен капсуласы → проксималды ирек өзек → Генле илмегі (милы затта) → дистальді ирек өзек → жинақтаушы түтікше.

Бөлім	Үдеріс
Капсула (қыртысты қабат)	сүзілу: су, тұздар, глюкоза, несепнәр өтеді; жасушалар мен нәруыздар өтпейді
Проксималды өзек	су, NaCl, қоректік заттар кері сіңеді; NH₃ мен H⁺ өзекке бөлінеді
Дистальді өзек, жинақтаушы түтікше	су мен тұз мөлшерін реттеу

Зәр мөлшері: тәулігіне 150–170 л бірінші реттік зәр → 1,5 л екінші реттік зәр (148,5–168,5 л қанға қайтады). Екінші реттік зәрде глюкоза жоқ, несепнәр мен несеп қышқылы шоғырланған.

РААС реттелуі: қан қысымы не Na⁺ төмендесе, бүйрек ренин бөледі → ангиотензиноген → ангиотензин I → (өкпеде) ангиотензин II → тамырлар тарылады, бүйрек үсті безі альдостерон шығарады → дистальді өзекте Na⁺ мен су қанға сіңеді, K⁺ несепке шығады → қан көлемі мен қысымы қалпына келеді.

Бүйрек жеткіліксіздігін емдеу. Гемодиализ: қан фистула арқылы диализаторға барады; диализ сұйықтығында минералдар мен глюкоза қалыпты, ал несепнәр жоқ – несепнәр градиент бойымен шығады; эритроциттер мен нәруыздар қанда қалады. Трансплантация: донор бүйрегі мықын шұңқырына қондырылады; тойтарысты Т-киллерлер жүргізеді, сәйкестік HLA антигендері бойынша тексеріледі, өмір бойы иммуносупрессанттар ішіледі. Бір жұмыртқалы егіздер арасында тойтарыс болмайды.

Тері (1,5–2 м²): эпидермис (меланин), дерма (тер, май бездері, рецепторлар), теріасты май жасұнығы. Тер 98% су; тер арқылы су, аммиак, несепнәр, тұздар шығады.

Азотты өнімдер және мекен ортасы:

Өнім	Уыттылығы, ерігіштігі	Кімде
Аммиак NH₃	өте улы, жақсы ериді	тұщы су жануарлары, сүйекті тұщы су балықтары, итшабақтар
Несепнәр	аз улы	сүтқоректілер, адам, шеміршекті балықтар, ересек бақалар
Зәр қышқылы	суда нашар ериді, су үнемдейді	жәндіктер, жорғалаушылар, құстар
Өрмекшітәрізділер гуанин бөледі; құстарда қуық жоқ.

Жануарлардың бөліп шығару мүшелері: қарапайымдылар – жиырылғыш вакуоль; жалпақ құрттар – жұлдызша жасушалы түтікшелер (протонефридий); буылтық құрттар – құйғылы жұп өзекшелер; шаяндар – жасыл бездер; жәндіктер мен өрмекшілер – мальпигий түтікшелері; омыртқалылар – бүйрек.

Өсімдіктер: арнайы мүше жоқ; газдар лептесік пен жасымықша арқылы; эфир майы, шайыр, балауыз, шірнелік бөледі; сортаң өсімдіктер (жыңғыл, кермек) тұзды бездеуіш түктермен шығарады; гуттация – гидатодтар арқылы су тамшыларын бөлу.

Мысалдар

1. Сұрақ. Сау адамның несебінде глюкоза табылмайды. Неге? – Глюкоза сүзіледі, бірақ проксималды өзекте толық реабсорбцияланады.
2. Есеп. Тәулігіне 160 л бірінші реттік зәрден 1,5 л екінші реттік зәр түзілді. Кері сіңген үлесі? $\dfrac{158{,}5}{160}\cdot 100\% \approx 99\%$.
3. Сұрақ. Шөлдегі жорғалаушы азотты қандай түрде шығарады? – Зәр қышқылы: суда нашар ериді, су үнемделеді.
4. Сұрақ. Диализ сұйықтығына неге глюкоза қосылады? – Қандағы глюкоза градиент бойымен шығып кетпеуі үшін; ал несепнәр сұйықтықта болмайды, сондықтан қаннан шығады.

ҰБТ-дағы жиі қателер

• Бірінші реттік зәрде нәруыз бар деу – сау бүйректе нәруыздар мен қан жасушалары сүзілмейді.
• Генле илмегі қыртысты қабатта деу – милы затта.
• Мальпигий түтікшелерін шаяндарға жатқызу – шаяндарда жасыл бездер.
• Аммиакты құстарға тән деу – құстарда зәр қышқылы.
• Альдостерон K⁺ сіңіреді деу – Na⁺ сіңіреді, K⁺ шығарады.

Өзіңді тексер

1. Ультрасүзілудің басты себебі? – Шумақ капиллярларындағы жоғары қысым.
2. Ренинді қай мүше бөледі? – Бүйрек (юкстагломерулярлық жасушалар).
3. Трансплантацияда ұлпа сәйкестігін қандай жүйе анықтайды? – HLA (басты гистосәйкестік кешені).
4. Тер құрамындағы су үлесі? – 98%.
5. Гуттация дегеніміз не? – Артық суды гидатодтар арқылы тамшы түрінде бөлу.