Ағартушылық идеяларының таралуы. Ағарту дәуірінің қайраткерлері. «Ағартушылық абсолютизм»

Оқулықтық тірек

• Қайырбекова Р.Р., Ибраева А.С., Аязбаева Г.Н. «Дүниежүзі тарихы» (ҚГБ), 2-бөлім, 11-сынып, Мектеп, 2019, 8–12 б.
• Алдабек Н., Мақашева К., Байзақова Қ. «Дүниежүзі тарихы» (Жаңа заман, 1640–1900), 8-сынып (7-сынып мақсаттарына), Мектеп, 2018, 178–184, 189, 198, 201, 205–207, 265, 268, 311–313, 316–320, 322–329 б.
• Алдабек Н., Мақашева К., Байзақова Қ. «Всемирная история» (1640–1900), 8-сынып (7-сынып мақсаттарына), Мектеп, 2018 (орыс тіліндегі басылым), 34 б.
• Алдабек Н.А., Мақашева К.Н., Байзақова Қ.И. «Всемирная история» (1900–1945), 8-сынып, Мектеп, 2024 (орыс тіліндегі басылым), 24 б.
• Веб: Britannica, «The eight Impressionist exhibitions» (britannica.com/art/the-eight-Impressionist-exhibitions), «Impression, Sunrise» (britannica.com/topic/Impression-Sunrise); Artexplora Academy, «The Exhibitions» (academy.artexplora.org/en/chapters/the-exhibitions)

Дайындалған тақырып материалдары: 11.3.1.2 (11); 7.2.1.1, 7.2.2.1, 7.2.2.2, 7.2.3.2, 7.2.4.1, 7.3.2.5, 7.3.2.7 (7).

Негізгі ұғымдар

• Ағартушылық — XVII ғ. екінші жартысы – XVIII ғ. соңындағы Еуропа мен Америкадағы идеялық қозғалыс; әлемді ақыл-ой, ғылым, тәжірибе арқылы тану; әлеуметтік прогреске сену.
• Құқықтық мемлекет — заң бәрінен жоғары, әркімнің бостандық пен меншікке құқығы бар.
• Билікті бөлу — заң шығарушы, атқарушы, сот билігі (Монтескье).
• Ағартушылық абсолютизм — ағартушылықты қолдайтын корольдің қалауымен қоғамды ақыл-парасатқа жеткізу (Вольтер тұжырымы).
• Классицизм, барокко, рококо, романтизм, реализм — өнер стильдері.

Теория

Ағартушылар.

Ойшыл	Негізгі идея
Д. Локк (Англия, XVII ғ.)	өмір, бостандық, меншік — табиғи құқық; халық егемендігі; конституциялық монархия; билікті заң шығарушы, атқарушы, федеративті деп бөлу
Ш. Монтескье	«Заңдар рухы» (1748): билікті заң шығарушы, атқарушы, сот деп бөлу — бостандық кепілі
Вольтер	табиғи құқыққа теңдікті қосты; «ағартушылық абсолютизм»; «Философиялық хаттарда» шіркеуді сынады
Ж.Ж. Руссо	қоғамдық келісім, жоғарғы билік иесі — халық; жекеменшік теңсіздікке қарсы; референдум идеясына ықпал
Дидро, д'Аламбер	«Энциклопедия» (1751–1780); алғашқы екі томын XV Людовиктің бұйрығымен өртеді
И. Кант	құқықтық мемлекет; жол — төңкеріс емес, жоғарыдан реформа

Ағартушылық абсолютизм іс жүзінде. Пруссия королі II Фридрих: адал адамдар ұстанса, барлық дін тең. Австрияда II Иосиф католик шіркеуінің артықшылықтарын шектеді.

II Екатерина. Вольтер монархтармен хат алысты; II Екатерина өз билігін Ресейдегі Ағарту дәуірі деп көрсетуге тырысты. Людовик XV тыйым салған «Энциклопедияны» жалғастыруды ұсынып, Дидроны Петербургке шақырды.

Қоғамдық санаға және революцияларға ықпалы. Шіркеудің ықпалы әлсіреп, ғалымдар мен философтар беделге ие болды. Ағартушылар тікелей төңкеріске шақырмағанымен, халықтың қоғамды қайта құруға ерік-жігері бар деген ойды тарату арқылы буржуазиялық революцияларды дайындады. Америкада Локк идеялары колонистерге әсер етті; Б. Франклин — ағартушы, дипломат; Т. Джефферсон — Тәуелсіздік декларациясының (1776) авторы. Декларация алғаш рет халық егемендігін мемлекет негізі деп бекітті, бірақ құл иеленушілердің талабымен құлдықты айыптайтын жол алынып тасталды. Монтескьенің билікті бөлу қағидасы АҚШ Конституциясына (1787) негіз болды. Наполеон кодекстері (Азаматтық, Сауда, Қылмыстық) заң алдындағы теңдік пен меншікті бекітіп, Ағартушылық идеяларын заңға айналдырды.

Өнер стильдері.

• Барокко (XVII ғ.) — драматизм, күшті сезімдер; Италия сәулетінде айқын.
• Рококо (XVIII ғ. басы, Франция) — жеңіл, әсем бейнелер мен өрнек; Ватто, Буше.
• Классицизм — Ағартушылық стилі: айқындық, қарапайымдылық, ұстамдылық; әдебиетте Мольер (комедия), Расин (трагедия). Француз революциясында басты стиль; Ж.Л. Давид — революция суретшісі.
• Романтизм (XIX ғ. басы) — тұлға, сезім, ұлттық тақырып: Байрон, Гейне, Гюго («Париж құдай анасының соборы»), Купер; музыкада Шуберт, Шопен.
• Реализм (XIX ғ. екінші жартысы) — әлеуметтік шындық: Стендаль, Бальзак («Адамзат комедиясы», 137 шығарма), Диккенс.

Әлеуметтік әділетсіздік өнерде. Диккенс «Оливер Твист» — кедейлер өмірі; Марк Твен — американдық құлдық мәселесі; Золя «Ругон-Маккарлар» сериясында билік пен шіркеуді сынады, «Мен айыптаймын!» мақаласымен Дрейфусты қорғады; Некрасов, Гоголь («Өлі жандар»), Достоевский («Қылмыс пен жаза»).

Импрессионизм (фр. impression — «әсер») — XIX ғ. соңғы үштен бірінің бағыты. Топ 1874 ж. Парижде тәуелсіз көрме өткізді: К. Моне, О. Ренуар, Э. Дега, К. Писсарро т.б. Атауы Моненің «Әсер. Шығып келе жатқан күн» картинасынан шықты — оны сыншы Л. Леруа мысқылмен қолданған. П. Сезанн импрессионистік көзқарастан алғаш алшақтап, постимпрессионизмге жол ашты.

XIX ғ. ғылымы мен техникасы. Ч. Дарвин — «Түрлердің шығу тегі», табиғи сұрыпталу арқылы эволюция. Менделеев — периодтық жүйе (1869). Лобачевский — евклидтік емес геометрия. Ампер, Фарадей, Максвелл — электротехника. Рентген сәулесі (1895). Мендель — генетика негіздері; Пастер — вакцина мен пастерлеу. Уатт бу машинасы, Стефенсон паровозы, Фултон пароходы (1807), Морзе телеграфы (1836), телефон (1876). XIX ғ. — «бу мен темір ғасыры».

Мысалдар

1. «Биліктің әртүрлі тармақтары бір-біріне тоқтам салуы керек» — кімнің ойы? Монтескье (билікті бөлу).
2. «Жоғарғы билік иесі — халық, мемлекет қоғамдық келісімнен туады». Руссо; Локкта — табиғи құқық пен конституциялық монархия.
3. «Айқындық, қарапайымдылық, ұстамдылық, антикалық сюжет» — қай стиль? Классицизм; «жеңіл, әсем өрнек» болса — рококо.
4. Дрейфус ісі қандай шығармамен байланысты? Э. Золя «Мен айыптаймын!».

ҰБТ-дағы жиі қателер

• Тәуелсіздік декларациясын Вашингтонға телу: авторы — Джефферсон.
• Билікті бөлуді тек Монтескьеден бастау: алғашқы жіктеу — Локкта (федеративті билікпен).
• Романтизм мен реализмнің ретін ауыстыру: XIX ғ. басы — романтизм, екінші жартысы — реализм.
• Барлық ағартушыларды атеист деу: олар шіркеу ықпалын шектеді, бірақ бәрі Құдайды жоққа шығармады.
• Ағартушылық абсолютизмді Руссоның идеясы деу — бұл Вольтердің тұжырымы.

Өзіңді тексер

1. «Заңдар рухы» қай жылы жарық көрді? — 1748.
2. «Энциклопедия» авторлары? — Дидро мен д'Аламбер.
3. Рококо өкілдері? — Ватто, Буше.
4. Периодтық жүйе қай жылы жасалды? — 1869, Менделеев.
5. «Оливер Твисттің» авторы? — Диккенс.