Ғылыми-техникалық прогресс. ХХ ғасырдың бірінші жартысындағы мәдениет және ғылым

Оқулықтық тірек

• Алдабек Н.А., Мақашева К.Н., Байзақова Қ.И. «Дүниежүзі тарихы» (1900–1945), 8-сынып, Мектеп, 2024, 16–26, 76, 113, 116, 125, 153, 164, 206–211, 213–214 б.
• Алдабек Н.А., Мақашева К.Н., Байзақова Қ.И. «Дүниежүзі тарихы» (1945–2018), 2-бөлім, 9-сынып, Мектеп, 2019, 42, 93–94, 176, 179–181, 183–184, 188, 196–197, 199, 202, 204–206 б.
• Қайырбекова Р.Р., Ибраева А.С., Аязбаева Г.Н. «Дүниежүзі тарихы» (ҚГБ), 2-бөлім, 11-сынып, Мектеп, 2019, 116, 119–125 б.
• Алдабек Н.А., Мақашева К.Н., Байзақова Қ.И. «Дүниежүзі тарихы» (1945–2018), 2-бөлім, 9-сынып, Мектеп, 2019, 188 б.
• Веб: NTI, «Baikonur Cosmodrome» (nti.org/education-center/facilities/baikonur-cosmodrome/); The Diplomat, «World’s most important spaceport turns 60» (thediplomat.com/2015/06/worlds-most-important-spaceport-turns-60); W3C, «How It All Started» (w3.org/2004/Talks/w3c10-HowItAllStarted/all.html); History.com, «The Invention of the Internet» (history.com/articles/invention-of-the-internet)

Дайындалған тақырып материалдары: 8.2.1.1, 8.2.2.1, 8.2.2.2, 8.2.3.1, 8.2.4.2, 8.4.1.1 (8); 9.2.2.2, 9.2.4.1, 9.2.4.3, 9.3.1.4 (9); 11.4.2.3, 11.4.2.4 (11).

Негізгі ұғымдар

• ҒТП — өндіріс пен қоғам қажеттілігіне негізделген ғылым мен техниканың өзара байланысты дамуы; техникалық және әлеуметтік қайшылықтары бар.
• ҒТР — ҒТП-нің жаңа кезеңі: І толқын — 1940–50-жылдар (электроника, ғарыш), ІІ толқын — 1970-жылдардың екінші жартысы (микропроцессор, «ақпараттық революция»).
• Жаратылыстанудағы революция — ХХ ғ. басындағы ашылулар (электрон, кванттар, салыстырмалылық).
• Секуляризация — қоғам өмірінің діннен босауы.
• Бұқаралық мәдениет — өнеркәсіптік тәсілмен көп көлемде жасалып, БАҚ арқылы таралатын жалпы тұтыну мәдениеті.

Теория

ХХ ғ. бірінші жартысы — ғылым. Дж. Томсон электронды ашып, атомның бөлінбейтіні туралы түсінікті жоққа шығарды. Беккерель, Пьер мен Мария Кюри — радиоактивтілік. М. Планк — энергия кванттармен шығарылады. Резерфорд — атомның планетарлық моделі, Н. Бор оны толықтырды. А. Эйнштейн 1905 жылы салыстырмалылық теориясының негізін қалады. Кейін: Дирак (1926–1927), позитрон (Андерсон, 1932), нейтрон (Чедвик), жасанды радиоактивті изотоптар (Жолио-Кюри), Ферми — уранның тізбекті реакциясы (1939). Медицина: Пастер вакциналары, Кох — туберкулез қоздырғышы, антибиотиктер (пенициллин, стрептомицин).

Техника және өндіріс. Екінші өнеркәсіптік революция: электр және дизель қозғалтқыштары, автомобиль, ұшақ, радио. Г. Форд 1908 жылы «Форд-Т» сериялық шығарылымын бастады; Детройтта алғаш конвейер тиімді қолданылды, бағасы 300 доллардан аспады. Стандарттау 1901 жылы Англияда басталып, 1920–30-жылдары АҚШ-та кеңейді. Белл телефоны, Попов пен Маркони радиосы, Эдисон фонографы, Люмьер ағайындылардың киносы бұқаралық коммуникацияның негізін салды.

Мәдениет пен философия. Модернизм ескі формаларды бұзды: фовизм, экспрессионизм, кубизм (Пикассо «Скрипка», Брак), футуризм, сюрреализм; символизм (Бодлер, Блок); модерн стилі. Сезанн постимпрессионизмі авангардқа жол ашты. 1913 жылы Р. Тагор Нобель сыйлығын алды. Сыни реализм: Р. Роллан, Б. Шоу, Т. Драйзер. Философия: прагматизм (практикалық міндет), Ницше мен Шопенгауэрдің «өмір философиясы», Фрейд психоанализі; экзистенциализм (1920–40 ж.) — Ясперс, Хайдеггер, Сартр, Камю: жеке таңдау мен жауапкершілік.

Діннің рөлі. Ғылым мен урбанизация секуляризацияны күшейтті. Түркия 1924 жылы халифатты жойып, медреселерді жапты (лаицизм); Италия 1929 жылы Латеран келісімімен Ватиканның егемендігін мойындады; Испания 1931 жылы шіркеуді мемлекеттен бөлді.

ХХ ғ. екінші жартысы — ҒТР. Транзистор 1947 жылы АҚШ-та жасалды, оны алғаш 1952 жылы жапондар қолданды. 1957 жылы — микросхемалы алғашқы компьютерлер. 4 қазан 1957 ж. Байқоңырдан тұңғыш жасанды Жер серігі ұшырылды; 12 сәуір 1961 ж. Ю. Гагарин «Восток» кемесімен ғарышқа ұшты; С. Королев — кеңес ғарышкерлігінің атасы; Т. Мұсабаев үш рет ұшты (1994, 1998, 2001). 1953 жылы ДНҚ құрылымы анықталып, гендік инженерия туды; 1971 жылы микропроцессор жасалды. 2000 жылы Ж. Алферов, Г. Кремер, Д. Килби — Нобель сыйлығы (наногетероқұрылымдар). Қызмет көрсету саласының үлесі: 1950 ж. 33% → 1970 ж. 44%. Қатерлер: атом, сутегі, нейтрон бомбалары; экологиялық дағдарыс.

Байқоңыр. Ғарыш айлағы Қазақ даласында Төретам маңында 1955 ж. құрылды (ресми күні — 2 маусым). 1957 ж. алғашқы серік пен 1961 ж. Гагарин ұшқаннан кейін мұнда «Восход», «Союз» кемелері, «Салют», «Мир» станциялары, «Энергия» — «Буран» жүйесі ұшырылды. 1991 ж. қазанда тұңғыш қазақ ғарышкері Т. Әубәкіров осы жерден ұшты; Т. Мұсабаев 3 рет ғарышқа шықты. Айлақ 2050 жылға дейін Ресейге жалға берілген.

Интернеттің пайда болуы. 1969 ж. 29 қазанда АҚШ-тағы ARPANET желісі арқылы Лос-Анджелес пен Стэнфорд университеттері арасында алғашқы хабар жіберілді. 1989 ж. CERN-де Т. Бернерс-Ли Дүниежүзілік өрмектің (WWW) жобасын ұсынды. Интернет — желі, Web — оның үстіндегі қызмет.

Бұқаралық мәдениет. Қалалардың өсуі мен радио, газет, кино, дыбыс жазудың дамуымен ХХ ғ. бірінші жартысында қалыптасты; «Ұлы мылқау» кино 1930-жылдары дыбыс пен түске ие болды; Чаплин бүкіл әлемге танылды. Жанрлары: детектив, комикс, эстрада. Оң жағы — мәдениеттің қолжетімділігі; теріс жағы — талғам стереотипі, қоғамдық пікірді манипуляциялау.

Даталар / ережелер

Жаңалық	Жыл
Салыстырмалылық теориясы (Эйнштейн)	1905
«Форд-Т» сериялық өндірісі	1908
Транзистор (АҚШ)	1947
ДНҚ құрылымы	1953
Тұңғыш жасанды серік (Байқоңыр)	1957
Гагариннің ұшуы	1961
Микропроцессор	1971

Мысалдар

1. «Атом бөлінбейді» деген түсінікке кімнің ашылуы соққы берді? Томсон — электрон.
2. ҒТР-дің «ақпараттық революция» деп аталған толқыны неден басталды? 1970-жылдардың екінші жартысында минипроцессорлардың пайда болуынан.
3. «Предмет геометриялық түрде, бірнеше жағынан бейнеленеді» — қай ағым? Кубизм (Пикассо, Брак).
4. Халифатты жойып, медреселерді жапқан ел? Түркия (1924) — секуляризацияның мысалы.

ҰБТ-дағы жиі қателер

• Конвейерді Англияда ойлап тапты деу: оқулықта — Форд зауыттары (Детройт).
• Транзисторды жапондар жасады деу: жасаған — АҚШ (1947), алғаш қолданған — Жапония (1952).
• Бірінші серік пен Гагарин ұшуының жылдарын шатастыру (1957 / 1961).
• Экзистенциализмді прагматизммен араластыру: бірі — жеке таңдау, екіншісі — практикалық нәтиже.
• Бұқаралық мәдениетті тек ХХ ғ. соңымен байланыстыру: ол ХХ ғ. бірінші жартысында қалыптасты.

Өзіңді тексер

1. Энергияның кванттармен шығарылатынын кім анықтады? — М. Планк.
2. Уранның тізбекті реакциясы идеясы қай жылы? — 1939, Э. Ферми.
3. Кеңес ғарышкерлігінің атасы? — С. Королев.
4. Экзистенциализм өкілдері? — Сартр, Камю, Ясперс, Хайдеггер.
5. Бұқаралық мәдениеттің екі теріс салдары? — Талғам стереотипі және пікірді манипуляциялау.