Құжаттағы тарих.

Оқулықтық тірек

• Айтбай Р.Т., Қасымова Ә.Қ., Ешмұқамбетов А.О. «Дүниежүзі тарихы», 6-сынып, Атамұра, 2018, 133–136 б.
• Алдабек Н., Мақашева К., Байзақова Қ. «Дүниежүзі тарихы» (Жаңа заман, 1640–1900), 8-сынып (7-сынып мақсаттарына), Мектеп, 2018, 152–157, 179, 183–184, 189, 205–207, 236, 240, 265, 268, 282, 288, 318 б.
• Алдабек Н.А., Мақашева К.Н., Байзақова Қ.И. «Дүниежүзі тарихы» (1900–1945), 8-сынып, Мектеп, 2024, 41–46, 90–93, 95–96 б.
• Алдабек Н.А., Мақашева К.Н., Байзақова Қ.И. «Дүниежүзі тарихы» (1945–2018), 2-бөлім, 9-сынып, Мектеп, 2019, 25, 27–28, 44–45, 47–49, 51, 74–75, 77 б.
• Қайырбекова Р.Р., Ибраева А.С., Аязбаева Г.Н. «Дүниежүзі тарихы» (ҚГБ), 1-бөлім, 11-сынып, Мектеп, 2019, 77–83, 99–100 б.
• Қайырбекова Р.Р., Ибраева А.С., Аязбаева Г.Н. «Дүниежүзі тарихы» (ҚГБ), 2-бөлім, 11-сынып, Мектеп, 2019, 8–12, 34–39, 47–51 б.

Дайындалған тақырып материалдары: 6.2.1.1 (6); 7.1.2.1, 7.2.3.2, 7.3.2.2, 7.3.2.5, 7.3.2.7 (7); 8.1.2.1, 8.3.2.4 (8); 9.2.3.2, 9.3.1.4 (9); 11.2.1.2, 11.2.1.3, 11.3.1.2, 11.3.2.5, 11.3.3.4 (11).

Негізгі ұғымдар

• Тарихи құжат (жазбаша дерек) — заң, декларация, шарт, сөз, хат, мақала, меморандум.
• Атрибуция — құжаттың авторын, жылын, елін, түрін анықтау.
• Кілт сөз — құжатты бірден «ашатын» сөз немесе тіркес («темір шымылдық», «95 тезис», «Мемлекет дегеніміз — мен»).
• Контекст — құжат туған жағдай (соғыс, революция, дағдарыс).
• Салтанатты құжат мен заңдық күші бар құжат бір емес (мысалы, 1948 жылғы Декларация пакттер арқылы заңдық күшке ие болды).

Теория

ҰБТ-дағы құжатпен жұмыс алгоритмі

1. Кілт сөзді тап. «Халық егемендігі», «теңдік» → Ағартушылық құжаттары; «репарация», «100 мың әскер» → Версаль; «темір шымылдық» → Фултон сөзі.
2. Уақытты анықта. Мәтіндегі ұғымдар дәуірді көрсетеді: «парламенттің келісімінсіз салық жоқ» — XVII ғ. Англия; «БҰҰ», «адам құқықтары» — 1945 жылдан кейін.
3. Авторды/елді анықта. Кім сөйлейді, кімге қарсы бағытталған?
4. Контекстке байла. Құжат қандай оқиғаның себебі не салдары?
5. Жою әдісі. Дәуірі сәйкес келмейтін нұсқаларды алып таста.

Негізгі құжаттар кестесі

Құжат	Жыл, автор	Кілт мазмұн
«95 тезис»	1517, М. Лютер	шіркеу озбырлығына қарсы; құтылу — Киелі кітап пен сенім арқылы; Реформацияның басы
«Құқықтар туралы билль»	1689, Англия	король парламенттің келісімінсіз заң шығара, салық жинай, әскер ұстай алмайды
Локк, Монтескье, Руссо еңбектері	XVII–XVIII ғ.	табиғи құқық, билікті бөлу, қоғамдық келісім
Тәуелсіздік декларациясы	4 шілде 1776, Т. Джефферсон	халық егемендігі, адамдардың теңдігі; құлдықты айыптау алынып тасталды
АҚШ Конституциясы	1787, «атасы» — Дж. Мэдисон	билікті бөлу; алғашқы 10 түзету — Құқықтар билли
Адам мен азамат құқықтары декларациясы	1789, Франция	құқықтық мемлекет идеялары
Наполеон кодексі	1804	заң алдындағы теңдік, жеке меншікке қол сұқпау, келісім-шарт бостандығы
Золя «Мен айыптаймын!»	XIX ғ. соңы	Дрейфусты қорғау; үкімет пен әскерді фактілерді жасыруда айыптау
Версаль бейбіт шарты	28 маусым 1919	Германия кінәлі, репарация, Эльзас-Лотарингия Францияға, әскер 100 мың
«Танака меморандумы»	1927, Жапония	алдымен Маньчжурия мен Моңғолия, сосын Қытай, сосын әлем
Атлантикалық хартия	тамыз 1941, Рузвельт пен Черчилль	соғыс мақсаттары және соғыстан кейінгі тәртіп
Черчилльдің Фултон сөзі	5 наурыз 1946, АҚШ	«темір шымылдық»; ағылшын тілді халықтар одағы; қырғи-қабақ соғыстың бастауы
Адам құқықтарының жалпыға бірдей декларациясы	10 желтоқсан 1948, БҰҰ Бас Ассамблеясы	азаматтық, саяси, әлеуметтік-экономикалық, мәдени құқықтар

Англия мен Қытай. Англия Цин империясынан бүкіл елде еркін сауда жасауды талап етіп, елшіліктер жіберді; еуропалық ережемен дипломатия орната алмаған соң күш пен апиын саудасына көшті. Мұндай құжаттан шығатын қорытынды: империалистік державалар тең шартпен емес, экономикалық және әскери қысыммен әрекет етті.

Дәйексөзді тану. Монтескье: «Бостандық — заң рұқсат еткеннің бәрін істеу құқығы; биліктің тармақтары бір-біріне тоқтам салуы керек». Платон: заң билеушілерге үстемдік жүргізген жерде мемлекет құтқарылады. Мандела (1964, сот): «ақтардың» да, «қаралардың» да үстемдігіне қарсы күрестім.

Мысалдар

1. Үзінді: «...КСРО Шығыс Еуропаны "темір шымылдықпен" бөліп тастады». Кілт сөз — «темір шымылдық» → У. Черчилль, Фултон (АҚШ), 1946. Ұлыбританияда айтылды деген нұсқаны жоямыз.
2. «Король парламенттің келісімінсіз салық жинамайды және әскер ұстамайды». Контекст — Англиядағы парламенттік монархия → «Құқықтар туралы билль», 1689.
3. «Германия соғысқа кінәлі деп танылады, шығынды өтейді, армиясы 100 мыңмен шектеледі». → Версаль шарты, 1919.
4. «Қытайды жаулау үшін алдымен Маньчжурия мен Моңғолияны алу керек». → Танака меморандумы, 1927; іс жүзіндегі жалғасы — 1931 ж. Маньчжурияны басып алу, 1936 ж. Антикоминтерн пакті.

ҰБТ-дағы жиі қателер

• Тәуелсіздік декларациясын Вашингтонға телу (автор — Джефферсон).
• 1948 жылғы Декларацияны міндетті шарт деп санау; 1948 бен 1966 (пакттер) жылдарын шатастыру.
• Фултон сөзін Ұлыбританиямен байланыстыру.
• Лютерді күш қолдануды жақтаған деу: күресті Т. Мюнцер жақтады.
• Наполеон кодексін тек әскери құжат деп түсіну: ол — азаматтық құқық кодексі.

Өзіңді тексер

1. «95 тезис» қай жылы таратылды? — 1517.
2. АҚШ Конституциясының «атасы» кім? — Дж. Мэдисон.
3. Наполеонның Азаматтық кодексі қай жылы? — 1804.
4. Атлантикалық хартияны кімдер қабылдады? — Ф. Рузвельт пен У. Черчилль, 1941.
5. Адам құқықтарының жалпыға бірдей декларациясы қашан қабылданды? — 10 желтоқсан 1948.