Дүние жүзі тарихы · ҰБТ 2026 · 13. Контекстік тапсырмалар
Тарихи тұлғалар.
Тест тапсыру үшін жүйеге кіру немесе тіркелу керек.
Конспект
Оқулықтық тірек
- Айтбай Р.Т., Қасымова Ә.Қ., Ешмұқамбетов А.О. «Дүниежүзі тарихы», 6-сынып, Атамұра, 2018, 80, 82, 86, 88, 93, 133–136 б.
- Алдабек Н., Мақашева К., Байзақова Қ. «Дүниежүзі тарихы» (Жаңа заман, 1640–1900), 8-сынып (7-сынып мақсаттарына), Мектеп, 2018, 205–207, 253–254, 256, 258–260, 268–269 б.
- Алдабек Н.А., Мақашева К.Н., Байзақова Қ.И. «Дүниежүзі тарихы» (1900–1945), 8-сынып, Мектеп, 2024, 63–64, 142–144 б.
- Алдабек Н.А., Мақашева К.Н., Байзақова Қ.И. «Дүниежүзі тарихы» (1945–2018), 2-бөлім, 9-сынып, Мектеп, 2019, 25, 27–28, 44–45, 74–75, 86–91, 188 б.
- Қайырбекова Р.Р., Ибраева А.С., Аязбаева Г.Н. «Дүниежүзі тарихы» (ҚГБ), 2-бөлім, 11-сынып, Мектеп, 2019, 24–39, 42–55, 57–77 б.
- Алдабек Н., Мақашева К., Байзақова Қ. «Всемирная история» (1640–1900), 8-сынып (7-сынып мақсаттарына), Мектеп, 2018 (орыс тіліндегі басылым), 57–62 б.
- Алдабек Н.А., Мақашева К.Н., Байзақова Қ.И. «Всемирная история» (1900–1945), 8-сынып, Мектеп, 2024 (орыс тіліндегі басылым), 74–75 б.
- Қайырбекова Р.Р., Ибраева А.С., Аязбаева Г.Н. «Всемирная история» (ҚГБ), 2-бөлім, 11-сынып, Мектеп, 2019 (орыс тіліндегі басылым), 40, 46, 63–64 б.
Дайындалған тақырып материалдары: 6.2.1.1, 6.3.1.2 (6); 7.2.3.2, 7.2.3.3, 7.3.1.4 (7); 8.3.1.2 (8); 9.3.1.4 (9); 11.3.2.1, 11.3.2.3, 11.3.2.5, 11.3.3.2, 11.3.3.4, 11.3.3.5, 11.3.3.7, 11.3.3.10 (11).
Негізгі ұғымдар
- Тұлғаның тарихтағы рөлі — үлесі, қоғамға ықпалы, халықаралық мойындалуы бойынша бағаланады; тұлға әрқашан белгілі бір жағдайда әрекет етеді.
- Тұлға → идея/ілім: Ганди → гандизм, де Голль → голлизм, Кемал → кемализм, Маркс → марксизм, Дэн Сяопин → «қытайлық ерекшелігі бар социализм».
- Тұлға → дәйексөз: «Мемлекет дегеніміз — мен» (XIV Людовик), «Менің арманым бар» (М.Л. Кинг), «Біздің тегіміз — социализм, капитализм емес» (Дэн Сяопин).
Теория
ҰБТ-да тұлғаны тану алгоритмі
- Ел мен ғасыр — қай мемлекет, қай дәуір?
- Белгілі әрекет/реформа — тұлғаға ғана тән оқиға (тұз жорығы, «Жаңа барыт», «тұз монополиясы» т.б.).
- Ұғым мен ұран — тұлғамен байланысты термин.
- Жою — замандас немесе ұқсас тұлғаларды ажырату (Лютер / Мюнцер; Кавур / Гарибальди; Кинг / Мандела).
Тұлғалар кестесі
| Тұлға | Ел, кезең | Нені есте сақтау керек |
|---|---|---|
| М. Лютер (1483–1546) | Германия, XVI ғ. | 1517 «95 тезис», Реформация; күш қолдануды жақтамады |
| XIV Людовик | Франция | абсолютизм: «Мемлекет дегеніміз — мен» |
| I Петр (1682–1725) | Ресей | Боярлар Думасын таратып, Сенат құрды; абсолютизм шарықтауы |
| Наполеон | Франция | кодекстер (Азаматтық, Сауда, Қылмыстық), Француз банкі; 1804 ж. император |
| О. Бисмарк | Пруссия, канцлер 1862 ж. | Германияны «жоғарыдан» біріктіру; 1871 ж. Версальда Германия империясы |
| Кавур, Гарибальди | Италия | Кавур — Сардиния дипломатиясы; Гарибальди 1860 ж. «мыңдықпен» Сицилияны азат етті |
| К. Маркс | XIX ғ. | марксизм: өндіріс құралдары қоғамдық меншікте; басты күш — пролетариат |
| И. Сталин | КСРО | 1924 ж. Лениннен кейін билікке келді; әміршіл-әкімшіл жүйе, индустрияландыру |
| Ф. Рузвельт | АҚШ, 1933 жылдан | «Жаңа барыт»; 1935 «Әлеуметтік қамсыздандыру туралы» заң; Атлантикалық хартия (1941); 4 рет сайланды |
| У. Черчилль | Ұлыбритания | 1946 ж. Фултон сөзі — «темір шымылдық» |
| Ш. де Голль | Франция | голлизм: «күшті мемлекет», «үшінші жол», референдум; 1946 Байе сөзі |
| М. Ганди | Үндістан | ахимса, сатьяграха; 1930 «тұз жорығы»; 1942 «Ағылшындар, Үндістаннан кетіңдер!»; 1948 ж. қаза тапты |
| М.Л. Кинг | АҚШ | Монтгомери автобус бойкоты (385 күн); 1963 «Менің арманым бар»; 1964 Нобель сыйлығы |
| Н. Мандела | ОАР | апартеидке қарсы; Роббен аралы түрмесі; 1993 Нобель (де Клеркпен); 1994 тұңғыш қара нәсілді президент |
| М. Кемал (Ататүрік) | Түркия | кемализм: республикашылдық, ұлтшылдық, этатизм, лаицизм, халықшылдық, төңкерісшілік; 1924 ж. халифатты жою |
| Дэн Сяопин | ҚХР | 1978 ж. желтоқсан — реформалар; «бір ел — екі жүйе» (Сянган 1997, Аомынь 1999) |
| Ли Куан Ю | Сингапур | ашық нарық, инвестиция, жемқорлыққа қарсы күрес; ЖІӨ жан басына 400 доллардан 12,2 мың долларға (1965–1990) |
| Хрущев, Кеннеди | КСРО, АҚШ | 1956 ХХ съезд — жеке басқа табынуды айыптау; 1962 Кариб дағдарысы, Кубаны «карантин» |
| Рейган, Горбачев | АҚШ, КСРО | 1983 СҚБ («жұлдыздар соғысы»); 1985 «қайта құру»; 1987 зымырандар туралы шарт |
| Ю. Гагарин, С. Королев | КСРО | 12 сәуір 1961 — тұңғыш ғарышкер; Королев — ғарышкерлік атасы |
Өмірбаяндық анықтама.
- Наполеон: 1796–1797 Италия жорығы (даңқы басталды); 1799 ж. 18 брюмер төңкерісі; 1804 император; 1805 Трафальгар (жеңілді) және Аустерлиц (жеңді); 1812 Ресей жорығы, Бородино; 1813 Лейпциг, «Халықтар шайқасы»; 1814 тақтан бас тартып, Эльба аралына жер аударылды; 1815 «Жүз күн», 18 маусым — Ватерлоо, соңғы шайқас.
- Мұстафа Кемал: Салоникиде кеден шенеунігінің отбасында туған; «Кемал» («кемелдік») лақабын әскери мектепте алған; 1902–1905 жж. Бас штаб академиясында оқыған. 1918–1923 жж. ұлт-азаттық күресті басқарды: 1920 ж. Анкарада Түркия Ұлы Ұлттық Жиналысы; 1922 ж. 1 қарашада сұлтандық жойылды; 1923 ж. 29 қазанда Түркия республика болды. 1934 ж. «Ататүрік» («түріктердің әкесі») тегін алды.
- Ли Куан Ю (1923–2015): Сингапурдағы қытай отбасында туған, Лондон экономика мектебі мен Кембриджде оқыған; 1959–1990 жж. премьер-министр, 1990–2004 жж. аға министр, 2004–2011 жж. министр-тәлімгер. Табиғи ресурсы жоқ елде адам капиталына бәс тікті.
Мысалдар
- «Тірі жанға қиянат жасамау принципін ұстанып, тұз монополиясына қарсы жорық жасады». Ахимса + тұз жорығы (1930) → М. Ганди.
- «Мемлекеттік зейнетақы жүйесін АҚШ-та алғаш енгізген президент». 1935 ж. заң → Ф. Рузвельт, «Жаңа барыт».
- «Экономикада нарық, саясатта коммунистік партияның жетекші рөлі». → Дэн Сяопин; Сянган 1997 ж. қосылды.
- «Канцлер Пруссияның күшімен елді біріктіріп, 1871 жылы империя жариялады». → Бисмарк (Гарибальди емес — ол Италия).
ҰБТ-дағы жиі қателер
- Мартин Лютер мен Мартин Лютер Кингті шатастыру: бірі — XVI ғ. Реформация, екіншісі — ХХ ғ. АҚШ азаматтық құқықтар қозғалысы.
- Мандела мен Кингті ауыстыру: апартеид — ОАР (Мандела), сегрегация — АҚШ (Кинг).
- Этатизмді де Голльге, голлизмді Ататүрікке телу.
- Нобель сыйлығы жылдарын шатастыру: Кинг — 1964, Мандела — 1993.
- Мандела тек бейбіт күресті жақтады деу: 1961 жылдан АҰК қарулы күреске көшті.
Өзіңді тексер
- «Мемлекет дегеніміз — мен» кімнің сөзі? — XIV Людовик.
- Монтгомеридегі бойкотты кім басқарды? — М.Л. Кинг.
- Кемализмнің экономикадағы принципі? — Этатизм.
- «Бір ел — екі жүйе» идеясының авторы? — Дэн Сяопин.
- Черчилльдің «темір шымылдық» сөзі қай жылы? — 1946.