Алғашқы қауымдық өнердің түсінігі және түрлері. Ежелгі Египет мәдениеті

Оқулықтық тірек

• Букаева Б.С., Зикирина Г.Б., Макашева Ж.С., Мукатаева Д.Н., Тен И.А. «Дүниежүзі тарихы», 5-сынып, «Назарбаев Зияткерлік мектептері» ДББҰ, 2017, 9–12, 19–31, 36, 46–50, 53–54, 57–58, 63–65, 67–68, 79–82, 84–85, 89–90, 96–100, 103–105 б.
• Қайырбекова Р.Р., Ибраева А.С., Аязбаева Г.Н. «Дүниежүзі тарихы» (ҚГБ), 1-бөлім, 11-сынып, Мектеп, 2019, 77–83 б.
• Букаева Б.С., Зикирина Г.Б., Макашева Ж.С., Мукатаева Д.Н., Тен И.А. «Всемирная история», 5-сынып, «Назарбаев Зияткерлік мектептері» ДББҰ (орыс тіліндегі басылым), 19, 64, 79–80, 83, 85 б.; қазақ тіліндегі басылымы, 32 б.
• Веб: World History Encyclopedia, «Egyptian Gods – The Complete List» (worldhistory.org/article/885/egyptian-gods---the-complete-list/); Wikipedia, «Ancient Egyptian deities», «Isis», «Osiris», «Horus» (en.wikipedia.org/wiki/Ancient_Egyptian_deities)

Дайындалған тақырып материалдары: 5.2.1.1, 5.2.1.2, 5.2.1.3, 5.2.2.1, 5.2.2.2, 5.2.2.3, 5.2.3.1, 5.2.4.1, 5.2.4.2 (5); 11.2.1.2 (11).

Негізгі ұғымдар

• Алғашқы қауымдық өнер — тас дәуірінің үңгір суреттері мен тас мүсіндері; кейінгі палеолитте қалыптасты.
• Петроглиф — жартасқа қашалған не бояумен салынған белгі мен бейне.
• Тотемизм — ру қасиетті жануардан не өсімдіктен тараған деген сенім; анимизм — табиғат құбылыстарының жаны бар деген сенім; фетишизм — заттарға (тас, тіс, мүсін) табыну; магия — сиқыр, ырым, дуа.
• Пиктограмма → сына жазуы (шумерлер) → иероглиф (Египет, Қытай) → әліпби (Финикия).
• Антикалық өнер — Грекия мен Рим өнері, «классикалық» деп аталады.

Теория

Алғашқы қауымдық өнер. Ласко үңгірі (Франция) — 2 мыңнан аса сурет. Альтамира (Испания) 1879 жылы Саутуола мен қызы Мария ашты, 1985 жылы ЮНЕСКО тізіміне енді. «Палеолиттік Венера» мүсіншелері анаға табынумен байланыстырылады. Адамдар найзағай мен жаңбырды түсіндіре алмағандықтан, оларды тылсым күштердің ісі деп санады — алғашқы діни сенімдер осыдан туды.

Месопотамия (Қосөзен). Шумер жазуы б.з.д. V мыңжылдықтан; таяқшамен сазбалшыққа ойылғандықтан сына тәрізді. «Гильгамеш туралы дастан» Ниневиядағы патша кітапханасынан табылды. Ур зиккураты (б.з.д. XXI ғ.) — үш қабатты, биіктігі 21 м баспалдақты мұнара-ғибадатхана. Цилиндр мөрлер меншік құқығын растады; гномон (күн сағаты) Вавилонда қолданылды.

Египет. Хеопс (Хуфу) пирамидасы Гизада б.з.д. 2600 жыл шамасында салынды, биіктігі ≈146,6 м, 2 300 000 тас блок (әрқайсысы 2,5 т). Үлкен сфинкс — басы адам, денесі арыстан. Жан денеге оралады деген сеніммен мәйітті мумиялап, саркофагқа салды. Дейр эль-Бахри ғибадатханасы (Хатшепсут) жартасқа ойылған; 1922 жылы Х. Картер Тутанхамон табытханасын тапты. Ніл тасқынын бақылап, жылда 365 күн барын анықтады; ондық санау, геометрия, медицина негіздері қаланды.

Үндістан. Мохенджо-Даро — су құбыры жүйесі бар, тура көшелі қала. Ведалар санскритте жазылды. Брахманизм құдайлары: Брахма (жаратушы), Шива (қиратушы), Вишну (қорғаушы). Индуизм — реинкарнация мен карма. Буддизмнің негізін б.з.д. VI ғ. Сиддхартха Гаутама қалады; мақсат — нирвана, қасиетті кітап — Трипитака. Ашока (б.з.д. III ғ.) буддизмді халықты біріктіру үшін қабылдады; Сарнахтағы арыстанды баған басы бүгінгі Үндістан байрағында. Гупта дәуірінде ондық жүйе мен нөл («араб сандары» — шын мәнінде үнді сандары), аюрведа медицинасы.

Қытай. Конфуций (б.з.д. VI–V ғ.): мемлекет — үлкен отбасы, император — «Көктің ұлы». Лао-цзы: «Дао» — табиғат заңына сай жол. Легизм (Шан Ян, б.з.д. IV–III ғ.): ортақ заң, қатаң жаза. Ғылым: «Тоғыз кітапты математика», 28 шоқжұлдызды аспан картасы, 365 күндік күн-ай күнтізбесі, инемен емдеу; өнертабыстар — түсбағдар (компас), сейсмограф, қағаз, жібек.

Грекия. Крит-микендік кезең: 1900 жылы А. Эванс Кносстан Минос сарайын — «лабиринтті» тапты; Микена «алтынға мол». Гомер — «Илиада» мен «Одиссея». Гректер финикия әліпбиіне дауысты дыбыстарды қосып, 24 әріпті әліпби жасады. Мектеп сатысы: бастауыш мектеп → палестра → гимнасий (16–18 жас) → лицей, академия. Парфенон (Акрополь) — Афина құдайына арналған; Зевс мүсіні Олимпияда. Гиппократ анты — науқасқа зиян келтірмеу, құпияны сақтау; Архимед бұрамасы суды көтерді. Платон: заң билеушілерге үстем болса, мемлекет құтқарылады; Аристотель: заң билігі жоқ жерде мемлекеттік құрылым жоқ.

Рим. Колизей (амфитеатр), Пантеон (бетон, күмбез), акведуктар, термдер; римдіктер бетонды ойлап тапты. Помпейді б.з. 79 жылы Везувий жойды. Вергилий, Гораций — ақындар; Птолемей — картографияның атасы; Гален — медицина; Рим құқығы қазіргі құқықтың негізі. Диоклетиан (284) билікті «құдай әмірі» деп, христиандарды қудалады; Константин 313 жылы Милан жарлығымен христиандықты басқа діндермен теңестірді.

Құдайлар. Египетте Амон — аспан құдайы, кейін Амон-Ра (Күн құдайы) атанды; Ра — күн құдайы, жаратушы; Осирис — өлілер әлемінің иесі; Исида — оның әйелі; Гор (сұңқар кейпінде) — олардың ұлы. Вавилондағы әйгілі қақпа Иштар құдайына арналған.

Грек театры және Олимпия ойындары. «Театр» — гректе «көрініс». Көрермен орындары жартылай шеңбер бойы биіктей орналасты, барлық рөлді маска киген ер адамдар ойнады; алғашқы қойылымдар шарап пен көңіл құдайы Дионисқа арналды, онда полис өмірінің маңызды мәселелері көрсетілді. Олимпия ойындарына тек еркін грек азаматтары қатыса алды.

Сократ пен Платон. Сократ Афинада адамдармен әңгімелесіп, ізгілік пен әділдікке шақырды, басты ізгілік — білім деп санады («Мен ештеңе білмейтінімді білемін»). Платон әділдік пен берекет орнаған мінсіз қоғам моделін жасады: билеуші философ, данышпан болуы керек.

Ұлы Қытай қорғаны. Цинь Шихуанди ғұндардан солтүстік-батыс шекараны қорғау үшін қорғанды тұрғызуды бұйырды; құрылыста 2 млн-нан астам адам еңбек етті.

Даталар / ережелер

Оқиға	Дата
Хеопс пирамидасы	б.з.д. ≈2600 ж.
Ур зиккураты	б.з.д. XXI ғ.
Буддизмнің пайда болуы	б.з.д. VI ғ.
Конфуций, Лао-цзы	б.з.д. VI–V ғ.
Помпейдің жойылуы	79 ж.
Милан жарлығы	313 ж.

Мысалдар

1. «Ру қасқырдан тараған, сондықтан оны ауламайды» — қай наным? Шешімі: ата-тек жануар — бұл тотемизм (анимизм емес, онда табиғат құбылысының жаны бар деп есептеледі).
2. «Таяқшамен сазбалшыққа ойылған жазу» — қай өркениет? Сына жазуы → шумерлер (Месопотамия). Иероглиф — Египет пен Қытай.
3. «Жан бір денеден екіншісіне көшеді, келесі өмір қазіргі істерге байланысты». Реинкарнация + карма → индуизм; нирвана сөзі болса — буддизм.
4. «Мемлекет — үлкен отбасы, император — әке» идеясының авторы? Конфуций; «табиғатқа сай жол» — Лао-цзы; «қатаң заң мен жаза» — легизм.

ҰБТ-дағы жиі қателер

• Сына жазуын иероглифпен шатастыру; әліпбиді шумерлерге телу (әліпби — Финикия).
• Ласко (Франция) мен Альтамираны (Испания) бір үңгір деп санау.
• «Араб сандарын» арабтар ойлап тапты деу: олар үнділерден үйренді.
• Пантеонды гректерге, Парфенонды римдіктерге телу.
• Милан жарлығын Диоклетианға жатқызу: ол — Константин (313).

Өзіңді тексер

1. Алғашқы қауымдық өнер қай дәуірде қалыптасты? — Кейінгі палеолитте.
2. «Гильгамеш туралы дастан» қайдан табылды? — Ниневиядағы патша кітапханасынан.
3. Египеттіктер жыл ұзақтығын қалай анықтады? — Ніл тасқыны мен жұлдыздарды бақылап, 365 күн.
4. Грек әліпбиінде неше әріп болды? — 24.
5. Римдіктер ойлап тапқан берік құрылыс материалы? — Бетон.