ХХ ғасырдың екінші жартысындағы Азия елдерінің даму ерешеліктері. Коммунистік Қытай

Оқулықтық тірек

• Алдабек Н.А., Мақашева К.Н., Байзақова Қ.И. «Дүниежүзі тарихы» (1945–2018), 2-бөлім, 9-сынып, Мектеп, 2019, 9–14, 16, 138–142, 144–147, 150, 151, 153–161, 187, 189, 190 б.
• Қайырбекова Р.Р., Ибраева А.С., Аязбаева Г.Н. «Дүниежүзі тарихы» (ҚГБ), 2-бөлім, 11-сынып, Мектеп, 2019, 24–29, 57–78 б.
• Қайырбекова Р.Р., Ибраева А.С., Аязбаева Г.Н. «Дүниежүзі тарихы» (ҚГБ), 1-бөлім, 11-сынып, Мектеп, 2019, 26–30 б.
• Алдабек Н.А., Мақашева К.Н., Байзақова Қ.И. «Всемирная история» (1945–2018), 2-бөлім, 8–9-сынып, Мектеп, 2019 (орыс тіліндегі басылым), 10–13, 138 б.
• Веб: ASEAN, «The Founding of ASEAN» (asean.org/the-founding-of-asean/)

Негізгі ұғымдар

• «Үлкен секіріс» (1958) — жеделдетілген индустрияландыру, бүкіл өндірісті ортақтандыру, теңгермелі бөлу, «халық коммуналары».
• «Мәдени революция» (1966–1976) — хунвейбиндер топтары әрекет еткен науқан.
• «Қытайлық ерекшелігі бар социализм» — социализмнен және ҚКП басшылығынан бас тартпай нарықтық реформа жүргізу.
• «Бір ел — екі жүйе» — Сянган, Аомынь, Тайваньды біріктіру идеясы.
• Сатьяграха — Гандидің бейбіт қарсыласу, азаматтық бағынбау әдісі.
• Кемализм — алты қағидат: республикашылдық, ұлтшылдық, халықшылдық, этатизм, лаицизм, революцияшылдық.
• Жаңа индустриалды елдер — Сингапур, Гонконг, Тайвань, Оңтүстік Корея (кейін Малайзия, Таиланд, Түркия).

Теория

Коммунистік Қытай. 1949 ж. 1 қазанда Пекинде ҚХР жарияланды; 1954 ж. Конституция социалистік сипатты бекітіп, ҚХР Төрағасы лауазымын енгізді. Аграрлық реформа, кооперациялау жүрді; 1953 ж. Кеңес үлгісімен директивті бесжылдық жоспар енгізілді. 1958 ж. «үлкен секіріс» сәтсіз болды: өндіріс қысқарып, ел аштық шегіне жетті. 1966–1976 жж. «мәдени революция». 1976 ж. 9 қыркүйекте Мао Цзэдун қайтыс болғанда жұмыссыздық, кедейлік, карточкалар қалды.

ҚКП Бас бағыты. 1949 ж. 1 қазанда ҚХР жарияланды; 1954 ж. конституция мемлекеттің социалистік сипатын бекітті. Аграрлық реформа мен шаруаларды кооперациялау жүргізілді, ішінара ұлттандырумен аралас экономика құрылды. 1958 жылдан «үлкен секіріске» бетбұрыс жасалды: ҚКП Бас бағыты дамуды жеделдетіп, коммунистік қоғамды ең қысқа мерзімде құруды көздеді.

Дэн Сяопин реформалары. «Мәдени революция» жылдары қуғында болған Дэн 1976–1977 жж. саясатқа оралды. 1978 ж. желтоқсанда ҚКП ОК пленумы реформа туралы шешім қабылдады: ауылдық коммуналар жойылып, отбасылық мердігерлік енгізілді, шаруаларға өнімнің артығын сатуға рұқсат етілді; кооперативтік және жеке кәсіпорындар, еркін экономикалық аймақтар құрылды, сыртқы сауда монополиясы жойылды. Реформа біртіндеп, «қатты соққысыз» жүрді; мемлекеттік меншік пен партияның жетекші рөлі сақталды («Біздің тегіміз — социализм, капитализм емес»). Нәтижелер: 1981–1985 жж. өнеркәсіп жылына ~11% өсті, халық табысы екі есе артты, бірақ баға мен инфляция да өсті. 1992 ж. — «социалистік нарықтық экономика». 1997 ж. Сянган, 1999 ж. Аомынь ҚХР-ға қосылды. Бүгін Қытай — әлемнің екінші экономикасы.

Жапония мен Оңтүстік Корея. Жапонияда американдық әкімшілік помещиктік жер иеленуді жойды, «дзайбацу» корпорацияларын таратты, парламенттік демократия орнатты. 1951–1970 жж. орташа жылдық өсу — 14,6% (капиталистік әлемде 5,5%); 1983 ж. өнеркәсіп 1950 жылмен салыстырғанда 24 есе өсті. Себептер: сауда мүддесін қорғау, шағын және орта бизнес пен ғылымды қолдау, әскери шығынның аздығы, еңбек мәдениеті. Оңтүстік Кореяда 1962–1980 жж. генерал Пак Чон Хидің әскери режимі «қуып жету» дамуын таңдады, үлгі — Жапония; 1965 ж. Жапониямен қатынасты қалыпқа келтіру жапон капиталына жол ашты; 1950–1990 жж. ЖІӨ кемінде 120 есе өсті.

«Азиялық ғажайып». Факторлар: білім мен ғылымға басымдық (міндетті орта білім), экспорт (станок, автомобиль, кеме, электроника), шетел капиталы мен технологиясы, «Шығыс пен Батыс синтезі», көшбасшының көрегендігі, сыбайлас жемқорлыққа қарсы күрес. Сингапур (1965 ж. тәуелсіз, ресурсы жоқ): Ли Куан Ю, 1961 ж. Экономикалық даму басқармасы, Жургонг индустриялық ауданы; 1965–1990 жж. жан басына ЖІӨ 400 доллардан 12,2 мың долларға өсті. Малайзия (1957 ж. тәуелсіз): М. Мохаммадтың «Жаңа экономикалық саясаты» (1971–1990), 30% акция ережесі; кедейлер үлесі 49,3%-дан 9,6%-ға түсті. АСЕАН Бангкокта құрылған аймақтық ұйым.

Үндістан. 1920 ж. Ганди азаматтық бағынбаудың алғашқы жалпыүнділік науқанын бастады; мақсаты — ҮҰК аясында барлық күштерді біріктіріп, тәуелсіздікке бейбіт жолмен жету; 1942 ж. «Ағылшындар, Үндістаннан кетіңдер!» ұраны. Мұсылман лигасы М.А. Джиннаның басшылығымен 1946 ж. ҮҰК-ке тең күшке айналды; 1946 ж. 16 тамызда Калькуттадағы қақтығыста мыңға жуық адам қаза тапты. Вице-король Л. Маунтбэттен жоспарымен 1947 ж. ел діни белгісі бойынша Үндістан мен Пәкістанға бөлінді (14–15 тамыз — тәуелсіздік). 601 княздіктің 555-і Үндістанға қосылды; 12 млн босқын, 500 мың қаза. 1950 ж. 26 қаңтарда Конституция күшіне енді: парламенттік, зайырлы республика, кемсітушілікке тыйым. Шешілмеген мәселелер — Кашмир (1949 ж. уақытша келісім), касталық жүйе.

Дж. Неру. Үндістанның 1947 ж. тәуелсіздігін Дж. Неру 14-тен 15 тамызға қараған түні жариялап, елдің тұңғыш премьер-министрі болды. Ол М. Гандимен бірге елдің бөлінуіне қарсы тұрды; Ганди конфессияаралық бірлік пен зорлықсыз іс-қимылды жақтады.

Кемализм эволюциясы. 1950 ж. мамырда лаицизмді сынаған Демократиялық партия жеңді (Баяр, Мендерес); армия зайырлылықты қорғап, 1960, 1971, 1980 жж. араласты; 1995 ж. Эрбакан бастаған исламшыл партия жеңгенде армия зайырлылықты талап етіп, үкімет отставкаға кетті.

АСЕАН. Оңтүстік-Шығыс Азия мемлекеттерінің қауымдастығы 1967 ж. 8 тамызда Бангкокта Индонезия, Малайзия, Филиппин, Сингапур және Тайланд сыртқы істер министрлері декларацияға қол қойып құрылды.

Мысалдар

1. «Үлкен секіріс» пен «мәдени революцияны» ажырат. Біріншісі — 1958 ж. экономикалық науқан; екіншісі — 1966–1976 жж. хунвейбиндер науқаны.
2. Сингапур табысының басты факторы? Табиғи ресурс емес — адами капитал, инвестиция және сенім.
3. Британдық Үндістан қай принцип бойынша бөлінді? Діни: Үндістан мен Пәкістан (1947, Маунтбэттен жоспары).

ҰБТ-дағы жиі қателер

• Дэн реформаларын социализмнен толық бас тарту деу — ҚКП билігі мен мемлекеттік сектор сақталды.
• Реформаның басталуын 1978 жылдан бұрын деу — ресми шешім 1978 ж. желтоқсанда.
• Үндістанның бөлінуін бейбіт деу — жаппай құрбандар болды.
• Гандидің әдісі ешқашан өзгермеген деу — 1942 ж. сатьяграхадан алғаш бас тартты.
• Түркияны исламдық мемлекет деу — Конституция бойынша зайырлы.

Өзіңді тексер

1. ҚХР қашан жарияланды? — 1949 ж. 1 қазан.
2. Қытай реформаларының «сәулетшісі»? — Дэн Сяопин.
3. Оңтүстік Корея үлгі еткен ел? — Жапония.
4. Мұсылман лигасын кім басқарды? — М.А. Джинна.
5. Малайзиядағы «Жаңа экономикалық саясаттың» мақсаты? — Кедейлікті жою және этникалық қауымдардың экономикалық жағдайын теңестіру.