Маршалл жоспары. «Қырғи қабақ соғыстың» басталуы. У.Черчилдің Фултондағы сөзі

Оқулықтық тірек

• Алдабек Н.А., Мақашева К.Н., Байзақова Қ.И. «Дүниежүзі тарихы» (1945–2018), 2-бөлім, 9-сынып, Мектеп, 2019, 25, 27, 28, 32–34, 36, 38, 43–45, 47, 48, 57–59, 74, 75, 77, 84–92, 98, 147, 188, 207 б.
• Қайырбекова Р.Р., Ибраева А.С., Аязбаева Г.Н. «Дүниежүзі тарихы» (ҚГБ), 1-бөлім, 11-сынып, Мектеп, 2019, 104–107 б.
• Алдабек Н.А., Мақашева К.Н., Байзақова Қ.И. «Всемирная история» (1945–2018), 2-бөлім, 8–9-сынып, Мектеп, 2019 (орыс тіліндегі басылым), 28–29, 35–36, 39–40, 62, 64, 75, 204–205 б.
• Веб: АҚШ Мемлекеттік департаменті (history.state.gov/milestones/1953-1960/berlin-crises); Britannica (britannica.com/summary/Vietnam-War-Timeline; britannica.com/technology/list-of-states-with-nuclear-weapons-2227841; britannica.com/EBchecked/topic/473793); Atomic Archive (atomicarchive.com/almanac/test-sites/testing-chronology.html); ENRS (enrs.eu/article/the-hungarian-revolution-1956)

Негізгі ұғымдар

• «Қырғи қабақ соғыс» — КСРО мен АҚШ және олардың лагерьлерінің ашық соғыссыз қарсы тұруы: ықпал аймақтары үшін бәсеке, қарулану жарысы, ақпараттық күрес. Ашық соғыс болмады, себебі екі жақта да ядролық қару болды.
• Биполярлы (Ялта-Потсдам) жүйе — АҚШ пен КСРО екі полюсі; негізі — НАТО (1949) және ВШҰ (1955) блоктары.
• «Темір перде» — Черчилльдің бейнелі сөзі: КСРО Шығыс Еуропаны Батыстан бөліп тастады.
• Трумэн доктринасы — коммунизмге қарсы күресетіндерге (алдымен Грекия мен Түркияға) көмек; «коммунизмді тежеу» саясаты.
• «Жаңа саяси ойлау» — қауіпсіздікті әскери емес, саяси құралдармен қамтамасыз ету (Горбачев).
• «Барқыт революциялары» — 1988–1989 жж. Шығыс Еуропадағы биліктің бейбіт жолмен ауысуы.

Теория

Басталуы. 1946 ж. 5 наурызда У. Черчилль АҚШ-тың Фултон қаласында сөйлеп, ағылшын тілді халықтардың әскери одағын ұсынды; бұл екі әлемнің идеологиялық қарсылығының бастауы болды. Г. Трумэн доктринасы Грекия мен Түркияға көмек көрсетіп, коммунизмге қарсы барлық күштерді қолдауға бағытталды. Шығыс Еуропада халықтық-демократиялық революциялар жүріп, КСРО бастаған дүниежүзілік социалистік жүйе пайда болды.

Блоктар. 1949 ж. сәуірде (4 сәуір) НАТО құрылды — 12 мемлекет: АҚШ, Канада, Ұлыбритания, Бельгия, Дания, Исландия, Италия, Люксембург, Нидерланд, Норвегия, Португалия, Франция. Кейін Грекия, Түркия, ГФР, Испания қосылып, 16-ға жетті. 5-бап: бір мүшеге шабуыл — барлығына шабуыл. 1955 ж. жауап ретінде ВШҰ құрылды: КСРО, ГДР, Польша, Чехословакия, Венгрия, Румыния, Болгария, Албания. Финляндия, Швеция, Швейцария, Австрия, Югославия — бейтарап.

1950–1962 жж. дағдарыстар. Корея соғысы (1950–1953) — кезеңнің алғашқы қарулы қақтығысы: КХДР елді біріктірмек болды, БҰҰ оны айыптады, АҚШ бастаған күштер солтүстік әскерін 38-параллельден әрі ығыстырды, кейін қытайлық «еріктілер» араласты; ел бөлінген күйі қалды. Берлин қабырғасы 1961 ж. тұрғызылып, биполярлы жүйенің символына айналды. Кариб дағдарысы (1962): 22 қазанда Кеннеди Кубаның айналасына «карантин» жариялады; 28 қазанда келісім жасалды — КСРО Кубадан зымырандарды әкетеді, АҚШ «карантинді» алып, Кубаға қол сұқпауға кепілдік береді. Әлем ядролық соғыс шегінде тұрды.

Ғарыштағы бәсеке. 1957 ж. 4 қазанда Байқоңырдан Жердің алғашқы жасанды серігі ұшырылды; 1961 ж. 12 сәуірде Ю.А. Гагарин «Восток» кемесімен тарихта алғаш ғарышқа ұшты.

Бәсеңсу. 1975 ж. 30 шілде – 1 тамызда Хельсинкиде ЕҚЫК Қорытынды актісіне қол қойылды: соғыстан кейінгі шекаралар және мемлекеттер қатынасының он қағидаты (егемендік теңдігі, күш қолданбау, шекаралардың бұзылмауы, аумақтық тұтастық, адам құқықтарын құрметтеу т.б.) бекітілді. Үш «себет»: әскери-саяси қауіпсіздік; экономика мен ғылым; гуманитарлық сала.

Маршалл жоспары (1948–1952). АҚШ мемлекеттік хатшысы Дж. Маршалл 1947 ж. жариялаған бағдарламаның ресми атауы — «Еуропаны қалпына келтіру бағдарламасы». Мақсаты: экономиканы қалпына келтіру, сауда кедергілерін жою. Көмек алуға 16 батыс еуропалық ел келісті, КСРО қарсы шықты. АҚШ үкіметтерден коммунистерді шығаруды шарт етті: Батыс Еуропа 13 млрд доллар алды, бірақ АҚШ-қа тәуелділік артты.

ГФР, ГДР, ӨЭКК (1949). 1949 ж. қыркүйекте батыс аймақтарда ГФР-дың басшы органдары сайланды (президент Т. Хейс, канцлер К. Аденауэр), 7 қазанда шығыс аймақта ГДР жарияланды. 1949 ж. Өзара экономикалық көмек кеңесі құрылды: алғашында КСРО, Болгария, Венгрия, Румыния, Польша, Чехословакия.

Венгрия, 1956. 23 қазанда Будапештте кеңестік үстемдікке қарсы көтеріліс басталды, үкіметті И. Надь басқарды, 1 қарашада Варшава шартынан шығу жарияланды. 4 қарашада кеңес әскері көтерілісті басып-жаншыды.

Берлин дағдарысы. 1958 ж. қарашада Хрущев батыс державалары Батыс Берлиннен 6 ай ішінде кетсін деп талап етіп, қаланы еркін, қарусыздандырылған қалаға айналдыруды ұсынды; Батыс бас тартты, мерзім ұзартылды. Оқулықта: 1959–1962 жж. дағдарыс себебі — шығыс немістердің Батыс Берлинге жаппай қашуы, шыңы — 1961 ж. Берлин қабырғасы.

Вьетнам соғысы. АҚШ интервенциясы 1965–1973 жж. созылды. 1968 ж. Тет шабуылы АҚШ-та соғысты жеңу мүмкін емес деген пікірді күшейтті. 1973 ж. 27 қаңтарда Париж келісіміне қол қойылды; 1975 ж. 30 сәуірде Сайгон алынып, Вьетнам коммунистік билік астында бірікті.

Чехословакия, 1968. «Прага көктемі»: 1968 ж. қаңтардан А. Дубчек реформалары. Тамызда Варшава шартының бес елінің әскері Чехословакияға кіргізіліп, реформа тоқтатылды.

«Ядролық клуб». Алғашқы сынақтар: АҚШ — 1945, КСРО — 1949 (29 тамыз, Семей), Ұлыбритания — 1952, Франция — 1960, Қытай — 1964. Таратпау шартында осы бес ел ядролық держава деп танылды (1967 ж. 1 қаңтарға дейін сынақ өткізгендер).

1979–1985 жж. шиеленіс. 1979 ж. желтоқсанда кеңес әскерлерінің Ауғанстанға кіргізілуі әлемде айыпталды, Хельсинки актісіне қайшы келді. 1979 ж. НАТО шешімімен Батыс Еуропада американдық орта қашықтықтағы зымырандар орналастырылды. 1981 ж. Р. Рейган КСРО-ға қатысты саясатты қатайтып, 1983 ж. наурызда Стратегиялық қорғаныс бастамасын (СОИ, «жұлдызды соғыстар») ұсынды; КСРО ГДР мен Чехословакияда зымырандар орналастырды. 1983 ж. Саманта Смиттің Андроповқа хаты «бала дипломатиясына» бастау болды.

Аяқталуы. 1985 ж. М.С. Горбачев «қайта құруды» бастады; биполярлық «кооперациялық» сипатқа ауыса бастады. Женева (1985), Рейкьявик (1986), Вашингтон (1987) кездесулері; 1987 ж. 8 желтоқсанда орта және жақын қашықтықтағы зымырандарды жою туралы келісім (1988 ж. күшіне енді). 1989 ж. кеңес әскерлері Ауғанстаннан шығарылды. 1988–1989 жж. «барқыт революциялары» (Польша, Мажарстан, ГДР, Чехословакия; Румыния — ерекшелік); 1989 ж. 9 қарашада Берлин қабырғасы құлады; 1989 ж. 3 желтоқсанда Мальтада Горбачев пен Дж. Буш «қырғи қабақ соғыстың» аяқталғанын жариялады. 1990 ж. ГДР мен ФРГ бірікті; 1991 ж. ӨЭКК (СЭВ) және ВШҰ (1 шілде) таратылды, желтоқсанда КСРО ыдырады. НАТО сақталып, қайта құрылды.

Салдары. 1991–1996 жж. биполярлы құрылым ыдырады; 90-жылдардың ортасында АҚШ бәсекелессіз қалды. Сепаратистік және этникалық жанжалдар күшейді (бұрынғы Югославия, 1991–1995).

Мысалдар

1. Фултон сөзі қай елде айтылды? АҚШ-та (Фултон қаласы), 1946 ж. 5 наурызда, Черчилль айтты.
2. Алғашқы құрамындағы НАТО мен ВШҰ-ның құрылу ретін анықта. НАТО — 1949 (12 ел), ВШҰ — 1955; ВШҰ НАТО-ға жауап ретінде кейін құрылды.
3. Кариб дағдарысы қалай шешілді? Өзара жеңілдіктер: КСРО зымырандарды әкетті, АҚШ «карантинді» алып, Кубаға шабуыл жасамауға кепілдік берді.
4. Ретке қой: Мальта, Берлин қабырғасының құлауы, Германияның бірігуі, ВШҰ-ның таратылуы. Қабырға (1989, 9 қараша) → Мальта (1989, 3 желтоқсан) → бірігу (1990) → ВШҰ (1991, 1 шілде).

ҰБТ-дағы жиі қателер

• Трумэн доктринасын (Грекия мен Түркияға көмек) Маршалл жоспарымен (Батыс Еуропаға көмек) шатастыру.
• ВШҰ-ны НАТО-дан бұрын құрылды деу; Югославияны ВШҰ-ға қосу.
• НАТО-ның алғашқы мүшелер санын (12) кейінгі 16-мен шатастыру.
• Берлин қабырғасының құлауын (1989) Германияның бірігуімен (1990) бір жыл деп санау.
• 1987 ж. келісімді Бушқа, Мальтаны Рейганға телу: 1987 — Рейган, 1989 Мальта — Буш.

Өзіңді тексер

1. «Қырғи қабақ соғыс» неге ашық соғысқа ұласпады? — Екі жақта да ядролық қару болды, дағдарыстар келіссөзбен шешілді.
2. Корея соғысы қай жылдары болды? — 1950–1953 жж.
3. Берлин қабырғасы қай жылы тұрғызылды? — 1961 ж.
4. СОИ-ны кім, қашан ұсынды? — Р. Рейган, 1983 ж. наурыз.
5. Кеңес әскерлері Ауғанстанға қашан кіргізілді, қашан шығарылды? — 1979 ж. желтоқсан; 1989 ж.