КСРО-дағы соғыстан кейінгі қалпына келу және әкімшіл-әміршіл жүйенің нығаюы

Оқулықтық тірек

• Алдабек Н.А., Мақашева К.Н., Байзақова Қ.И. «Дүниежүзі тарихы» (1900–1945), 8-сынып, Мектеп, 2024, 199, 201 б.
• Алдабек Н.А., Мақашева К.Н., Байзақова Қ.И. «Дүниежүзі тарихы» (1945–2018), 2-бөлім, 9-сынып, Мектеп, 2019, 41, 73–80, 84, 86–91, 96, 97 б.
• Қайырбекова Р.Р., Ибраева А.С., Аязбаева Г.Н. «Дүниежүзі тарихы» (ҚГБ), 1-бөлім, 11-сынып, Мектеп, 2019, 26–30, 104–107 б.
• Алдабек Н.А., Мақашева К.Н., Байзақова Қ.И. «Всемирная история» (1945–2018), 2-бөлім, 8–9-сынып, Мектеп, 2019 (орыс тіліндегі басылым), 64, 78–81, 206 б.
• Веб: Britannica, «Soviet Coup of 1991» (britannica.com/topic/Soviet-Coup-of-1991); Meduza (meduza.io/en/feature/2021/08/20/questions-about-the-failed-1991-soviet-coup-that-you-re-too-embarrassed-to-ask)

Негізгі ұғымдар

• Жоспарлы (социалистік) экономика — ресурстарды орталықтан директивті жоспарлау арқылы бөлу; өндіріс құралдары — мемлекет меншігінде; әкімшіл-әміршіл басқару әдісі.
• Жеке басқа табыну — Сталин кезеңінің құбылысы; Хрущев оны КОКП XX съезінде айыптады.
• Совнархоздар (1957) — салалық министрліктердің орнына аумақтық шаруашылық кеңестері.
• Тоқырау (стагнация) — экономикалық өсудің ұзақ баяулауы.
• Қайта құру — 1985 ж. М.С. Горбачев бастаған реформалар; сыртқы саясатта — «жаңа саяси ойлау».
• ТМД — Тәуелсіз Мемлекеттер Достастығы (1991).

Теория

Соғыстан кейінгі КСРО. Соғыста КСРО 27 млн азаматынан айырылды, 1710 қала және 70 мыңнан астам ауыл қиратылды. Бұрынғы әскери тұтқындар көбіне «опасыз» ретінде лагерьлерге түсті, соғыстан кейін ГУЛАГ қайта жанданды. КСРО-ға Шығыс Пруссия, Оңтүстік Сахалин, Күріл аралдары өтті. Жоспарлы экономика 1930–1950 жж. жоғары өсу қарқынын, Ұлы Отан соғысындағы жеңісті, АҚШ-тың атом монополиясын жоюды, ғарыштағы біріншілікті қамтамасыз етті.

Жоспарлы жүйенің белгілері мен көріністері. Барлық ресурсқа мемлекеттік меншік; баға, өнім көлемі, инвестиция орталықтан шешіледі; жеке меншікке тыйым; өндіріс тұтынушыдан үстем. Көріністері — тауар тапшылығы, сапаның төмендігі, шетелдік тауардың жоқтығы, үлкен кезектер.

IV бесжылдық (1946–1950). Жоспар бойынша соғысқа дейінгі өндіріс деңгейіне 1948 жылы жету көзделді; сегіз сағаттық жұмыс күні мен демалыс қалпына келтірілді. Қаражат көздері: Германиядан репарация (4,3 млрд рубль), аграрлық сектордан өнеркәсіпке қаражат аудару, әлеуметтік шығынды қысқарту, ГУЛАГ тұтқындары мен әскери тұтқындардың тегін еңбегі, 1947 ж. ақша реформасы мен мемлекеттік заемдар.

«Хрущев жылымығы». 1956 ж. ақпанда КОКП XX съезінде Н.С. Хрущев Сталиннің жеке басқа табынуын және жаппай қуғын-сүргінді айыптады; бірақ оқулық оның бұл саясаттағы жүйесіздігін атап өтеді. Экономикада: 1957 — совнархоздар, 1962 — мемлекеттік комитеттер; нәтижесінде «қос билік» пайда болды (совнархоздар жоспарға, комитеттер тек технологияға жауап берді), басқару аппараты мен оның шығындары өсті. 1962 ж. ет пен майдың бөлшек бағасы көтеріліп, наразылық туды; 1962–1964 жж. қалаларды жабдықтауда іркілістер; 1963 ж. күзінде нан тапшылығы — астық шетелден сатып алынды, тың игеру күткен нәтижені бермеді.

Хрущевтің кетуі. 1964 ж. 14 қазанда КОКП ОК Пленумы Н.С. Хрущевты «денсаулығына байланысты» бірінші хатшылықтан босатты; келесі күні ол үкімет басшылығынан да босатылды. Елді Л.И. Брежнев басқарды.

1965 ж. («косыгиндік») реформа. Жоспарлы көрсеткіштер қысқартылды, материалдық ынталандыру қорлары, өндірістік қорлар үшін төлем мен пайдаға салық, қайтарымсыз дотацияның орнына несие енгізілді. Өсу жылдамдады, бірақ 1970-жж. басында реформаның мәні көмескіленіп, ол тоқтады. Себебі — реформалар «жоғарыдан», еңбекшілердің қатысуынсыз және саяси демократияландырусыз жүргізілді. Реформа нарықтық емес еді: жоспарлау сақталды.

Тоқырау. 1960-жж. жоспарлы экономикалы елдердің даму көрсеткіштері Батыс Еуропамен салыстырғанда төмендеп, 1970-жж. одан да баяулады; жүйе ауыл шаруашылығын интенсивтендіруге және жаңа технологияларға ілесе алмады. Қатаң орталықтандыру кәсіпорындардың бастамасын тежеді. Тоқырау құбылыстары мен мұнай бағасының құлдырауы салдарынан мемлекет экономиканы өз күшімен ұстай алмады; 1980-жж. бірінші жартысында КСРО АҚШ-пен тең бәсекелесе алмады.

Қайта құру және ашық сыртқы саясат. 1985 ж. М.С. Горбачев КОКП ОК Бас хатшысы болды. «Жаңа саяси ойлау»: ядролық қарудың үлкен қоры апат қаупін туғызады, сондықтан қауіпсіздікті саяси құралдармен қамтамасыз ету керек; гуманитарлық ынтымақтастық. Женева (1985), Рейкьявик (1986) кездесулері; 1987 ж. желтоқсанда Рейганмен орта және жақын қашықтықтағы зымырандарды жою туралы келісім; 1988 ж. соңынан қарулы күштерді біржақты қысқарту; 1989 ж. Ауғанстаннан әскер шығару; 1989 ж. 3 желтоқсанда Мальтада Дж. Бушпен «қырғи қабақ соғыстың» аяқталғанын жариялады. Экономикадағы қайта құру сәтсіз болып, шаруашылықтың күйреуіне және жоспарлы экономиканың жойылуына әкелді.

Тоқырау кезеңінің саяси келбеті. Брежнев тұсындағы тұрақтылық бағыты партиялық қызметтерді іс жүзінде өмірлік етті: басшылардың орташа жасы 60–70-ке жетті, басқару аппаратында өзгеріс болмады. Оқулық кезеңді екі жақты бағалайды: тұрақтылық пен әл-ауқаттың өсуі, бірақ болашақ дамуға әлсіз негіз.

1991 ж. тамыз оқиғалары. 19–21 тамызда Г. Янаев бастаған консервативті топ (ТЖМК) Горбачевты Қырымдағы Фороста оқшаулап, билікті алуға әрекеттенді. Б. Ельцин мен Мәскеудегі халықтың қарсылығы алдында бұйрықтар орындалмай, әрекет сәтсіз аяқталды; Горбачев қайтып оралғанымен, ықпалынан айырылды.

КСРО-ның ыдырауы. Қайта құру социалистік елдерде дағдарыс туғызды: 1989 ж. «барқыт революциялары», 1990 ж. Германияның бірігуі, 1991 ж. ӨЭКК мен ВШҰ таратылды. 1991 ж. 8 желтоқсанда Беловеж нуында Беларусь, Ресей, Украина басшылары КСРО өмір сүруін тоқтатты деп жариялап, ТМД туралы келісімге қол қойды. 21 желтоқсанда Алматыда 15 республиканың 11-інің басшылары ТМД құру туралы келісім мен Алматы декларациясына қол қойды (Балтық елдері мен Грузия кірмеді). 25 желтоқсанда Горбачев өкілеттігін тоқтатты, 26 желтоқсанда КСРО Жоғарғы Кеңесі КСРО-ның тоқтағаны туралы декларация қабылдады. Ыдырау себептері: идеологиялық ымырасыздық, қарулану жарысының ауыртпалығы мен экономиканың әлсіздігі, қайта құрудың ықпалы, Шығыс Еуропа мен одақтас республикалардағы ұлттық қозғалыстар.

Мысалдар

1. Хрущев кезіндегі 1963 ж. дағдарыстың көрінісі? Нан тапшылығы, астықты шетелден сатып алу.
2. Косыгин реформасы неге сәтсіз болды? Жоғарыдан, саяси демократияландырусыз жүргізілді; 1970-жж. басында мәні көмескіленді.
3. Ретке қой: Алматы декларациясы, Беловеж келісімі, Горбачевтің отставкасы. 8 желтоқсан → 21 желтоқсан → 25 желтоқсан 1991 ж.

ҰБТ-дағы жиі қателер

• 1965 ж. реформаны нарықтық деу — жоспарлау сақталды.
• Хрущевтің экономикалық дағдарысын тек егіннің шықпауымен түсіндіру — негізгі себеп басқару жүйесінде.
• Тың игеруді толық табыс деу — күткен нәтижені бермеді.
• Беловежде 11 республика қол қойды деу — онда үшеу (Беларусь, Ресей, Украина), 11 ел — Алматыда.
• Балтық елдері мен Грузияны 1991 ж. ТМД құрамына қосу.

Өзіңді тексер

1. Сталиннің жеке басқа табынуы қашан айыпталды? — 1956 ж. ақпан, КОКП XX съезі.
2. Совнархоздар қай жылы құрылды? — 1957 ж.
3. Тоқыраудың экономикалық себептерінің бірі? — Қатаң орталықтандыру, жаңа технологияларға ілесе алмау, мұнай бағасының құлдырауы.
4. Қайта құру қашан басталды? — 1985 ж., М.С. Горбачев.
5. КСРО Жоғарғы Кеңесі КСРО тоқтағаны туралы декларацияны қашан қабылдады? — 1991 ж. 26 желтоқсан.