Халықаралық ұйымдардың қалыптасуы. Біріккен Ұлттар Ұйымының құрылуы мен қызметі

Оқулықтық тірек

• Алдабек Н.А., Мақашева К.Н., Байзақова Қ.И. «Дүниежүзі тарихы» (1945–2018), 2-бөлім, 9-сынып, Мектеп, 2019, 4–10, 17–19, 23, 24, 47–49, 51, 53–59, 93, 95, 99, 102–112, 115, 164, 165 б.
• Қайырбекова Р.Р., Ибраева А.С., Аязбаева Г.Н. «Дүниежүзі тарихы» (ҚГБ), 1-бөлім, 11-сынып, Мектеп, 2019, 81–83, 99, 100, 121–148 б.
• Қайырбекова Р.Р., Ибраева А.С., Аязбаева Г.Н. «Дүниежүзі тарихы» (ҚГБ), 2-бөлім, 11-сынып, Мектеп, 2019, 52–56 б.
• Алдабек Н.А., Мақашева К.Н., Байзақова Қ.И. «Всемирная история» (1945–2018), 2-бөлім, 8–9-сынып, Мектеп, 2019 (орыс тіліндегі басылым), 98–100, 208 б.
• Қайырбекова Р.Р., Ибраева А.С., Аязбаева Г.Н. «Всемирная история» (ҚГБ), 1-бөлім, 11-сынып, Мектеп, 2019 (орыс тіліндегі басылым), 116 б.
• Веб: Council of Europe, 70 жылдық сайты (70.coe.int); PACE (pace.coe.int/en/files/650/html); CVCE, «The European organisations» (cvce.eu/en/education/unit-content/-/unit/8095e461-016b-4aa1-9b28-2e942561de63/870711d0-56b0-4e92-833d-5a84da456076/Resources)

Негізгі ұғымдар

• БҰҰ — ұжымдық қауіпсіздіктің әмбебап ұйымы; Жарғысы 1945 ж. сәуірде Сан-Францискода қабылданды. Органдары: Бас Ассамблея, Қауіпсіздік Кеңесі, Халықаралық сот.
• Адам құқықтарының жалпыға бірдей декларациясы — 1948 ж. 10 желтоқсанда БҰҰ Бас Ассамблеясы қабылдады.
• Отарсыздану — доминиондарға, мандаттық аумақтарға, отарлар мен протектораттарға тәуелсіздік беру процесі.
• Интеграция — бұрын бөлек құрылымдардың (мемлекеттер, нарықтар) жаңа тұтастыққа бірігуі; дезинтеграция — керісінше, бөлшектену.
• Бітімгершілік — «көгілдір дулығалылар»; бейбітшілікті сақтау тараптардың келісімімен жүргізіледі, бейбітшілікке мәжбүрлеу — басқа әдіс.
• Экстремизм — кең ұғым; терроризм — оның бір тәсілі.

Теория

Адам құқықтары. Декларация алғаш рет азаматтық, саяси, әлеуметтік, экономикалық, мәдени құқықтарды анықтады. Төрт топ: тең құқықтар (өмір сүру, құлдыққа және азаптауға тыйым, әділ сот); азаматтық (азаматтық, жүріп-тұру, баспана); саяси (ой, ар-ождан, бейбіт жиналыс, сайлау); экономикалық-әлеуметтік-мәдени (еңбек, тең ақы, демалыс, білім). Декларация заңдық міндетті шарт емес; оған күш беру үшін 1966 ж. екі пакт қабылданды. Кейін: 1963 — нәсілдік кемсітушілікті жою декларациясы, 1973 — апартеид конвенциясы, 1979 — әйелдерді кемсітуді жою конвенциясы, 1989 — Бала құқықтары конвенциясы.

БҰҰ және қауіпсіздік. БҰҰ қаруды таратпау келісімдерін жасады: ядролық қаруды таратпау (1968), бактериологиялық (1972) және химиялық (1992) қаруға тыйым, ядролық сынақтарға тыйым (1996). 80-жылдардың ортасында бітімгершілік операциялары департаменті құрылды. БҰҰ әрдайым сәтті емес: Үндістан мен Пәкістан соғыстарын, Вьетнам соғысын тоқтата алмады; НАТО-ның 1999 ж. Косово операциясы БҰҰ санкциясысыз өтті.

Еуропалық интеграция. 1951 ж. Көмір және болат еуропалық бірлестігі; 1957 ж. Рим шарты — ЕЭҚ (ортақ нарық, «төрт еркіндік»: тауар, адам, қызмет, капитал). 1985 — Шенген келісімі; 1992 — Маастрихт шарты, Еуропалық одақ, ЕО азаматтығы; кеңею: 1995 (Австрия, Швеция, Финляндия), 2004 (10 ел). Хельсинки (1975) → «Жаңа Еуропа үшін Париж хартиясы» (1990) → ЕҚЫК 1994 ж. ЕҚЫҰ-ға айналды (57 мүше).

Отарсыздану. Соғысқа дейін отарлар құрлықтың үштен бірін алып жатты. Себептері: экономикалық (отарларда өнеркәсіп пен жергілікті буржуазия пайда болды), саяси (метрополиялардағы демократия), идеологиялық («өркениеттік миссияның» әлсіреуі); КСРО мен АҚШ-тың отаршылдыққа қарсы ұрандары, БҰҰ көмегі. Кезеңдері: 1) 1943–1956 — Азия мен Солтүстік Африка (Индонезия, Вьетнам 1945; Филиппин 1946; Үндістан мен Пәкістан 1947; Марокко, Тунис 1956); 2) 1950-жж. соңы – 1960-жж. — 1960 ж. «Африка жылы», 17 ел тәуелсіздік алды; 3) 1970-жж. — 1974 ж. «қалампыр революциясынан» кейін Португалия империясының құлауы; 4) 1980–1990-жж. — Зимбабве (1980), Намибия (1990), Гонконг (1997), Макао (1999). Салдары: жүзге жуық жаңа мемлекет (БҰҰ-ның үштен екісі), Қосылмау қозғалысы.

Франция және Алжир. Франция Сирия мен Ливаннан кетті, Вьетнамнан айырылды. Алжирдегі соғыс (1954–1962) пен «ультра» бүлігі 1958 ж. дағдарыс тудырып, де Голль билікке келді; ол 1962 ж. Алжирге тәуелсіздік беріп, барлық африкалық отарлардың тәуелсіздігін мойындады.

Араб әлемі және Таяу Шығыс. Бірқатар араб және Африка елдерінде мемлекеттендіру мен бір партиялық жүйе құлдырау мен авторитаризмге әкелді. 1947 ж. БҰҰ-ның №181 қарары — араб және еврей мемлекеттерін құру. 1956 ж. соғыстан кейін Синайға БҰҰ күштері орналасты; 1967 ж. 22 қарашада Қауіпсіздік Кеңесі Израиль әскерлерін шығаруды талап етті; 1973 — Женева конференциясы; 1979 — АҚШ делдалдығымен Египет–Израиль шарты; Мадрид (1991), Осло (1993), Кэмп-Дэвид (2000), «Жол картасы» (2003). Қайшылық әлі шешілмеген.

Соғыстан кейінгі араб елдері. 1950-жылдардың басында араб әлемінде ұлт-азаттық күрес жаңа күшпен өрбіді; бейбітшілік жақтастарының ұйымдары, Араб социалистік қайта өрлеу партиясының (БААС) бөлімшелері пайда болды.

1947–1949 жж. араб-израиль соғысы. 1947 ж. 29 қарашада БҰҰ Бас Ассамблеясы Палестинада еврей және араб мемлекеттерін құру туралы №181 қарар қабылдады: еврейлер қолдады, арабтар қабылдамады. 1948 ж. 14 мамырда соғыс барысында Израиль жарияланды. Соғыс нәтижесінде 600 мыңнан астам араб босқын болды, Иордания Батыс жағалауды қосып алды, Иерусалим екіге бөлінді (батысы — Израильге, шығысы — Иорданияға), Палестина араб мемлекеті құрылмады. 40-жылдардың соңынан КСРО араб елдерін, АҚШ Израильді қолдады.

«Араб көктемі». Таяу Шығыс пен Солтүстік Африкадағы наразылықтар. Алғышарттары — экономикалық қиындық, білімді жастардың жұмыссыздығы, туудың жоғары деңгейі. Бірінші кезеңде Египет пен Тунисте әлеуметтік желіде бірлескен жастар, екіншісінде 2011–2012 жж. сайлауда пайда көрген исламшыл қозғалыстар.

Жаһандану және лаңкестік. Жаһандану өзара тәуелділікті күшейтеді; ЕО, НАФТА, ОПЕК, АСЕАН мемлекеттермен қатар халықаралық қатынастар субъектісіне айналды. Пайдасы — өсу, жоғары тұрмыс; қаупі — табыс теңсіздігі, табиғатты бүлдіру. Терроризмге араб-израиль шиеленісі, Шешенстан, Югославия, Ауғанстандағы соғыстар жол ашты. 1998 ж. Усама бен Ладен «Әл-Қаида» негізінде халықаралық майдан құрды; 2001 ж. 11 қыркүйектегі АҚШ-тағы лаңкестіктен кейін терроризм өркениеттің басты қаупі деп жарияланды; ИГИЛ 2014 ж. Ирак пен Сирияда шабуыл жасады.

Еуропа кеңесі. 1949 ж. 5 мамырда Лондонда 10 мемлекет жарғыға қол қойып құрған Еуропадағы ең көне үкіметаралық ұйым.

Жаһандану — әлемдік мәселелерді шешу қажеттігінен туған қазіргі әлемнің кешенді, жүйелі, өсіп келе жатқан бірлігі: ақпарат, капитал, адамдар шекаралары ашық бола түскен әлем бойынша еркін қозғалады, әлем біртұтас әрі өзара тәуелді болады.

Мысалдар

1. Декларация мен 1966 ж. пакттердің айырмасы? Декларация (1948) — стандарт, пакттер оған заңдық күш берді.
2. «Африка жылы» қай жыл, неше ел тәуелсіздік алды? 1960 ж., 17 ел (БҰҰ шешімі 1959 ж.).
3. Египет–Израиль бейбіт шарты (1979) кімнің делдалдығымен жасалды? АҚШ-тың; БҰҰ емес.

ҰБТ-дағы жиі қателер

• Декларацияны заңдық міндетті шарт деп санау; 1948 бен 1966-ны шатастыру.
• Отарсыздануды 1960 жылы аяқталған бір оқиға деу — ол төрт кезеңді процесс, 1999 ж. дейін созылды.
• Шенген (1985) мен Маастрихтті (1992) шатастыру; ЕҚЫК (1975) мен ЕҚЫҰ-ны (1994) теңестіру.
• Қосылмау қозғалысын әскери блок деу.
• «Араб көктемін» тек әлеуметтік желілермен түсіндіру — экономикалық себептер негізгі.

Өзіңді тексер

1. БҰҰ Жарғысы қашан, қайда қабылданды? — 1945 ж. сәуір, Сан-Франциско.
2. Еуропалық одақты құрған шарт? — Маастрихт шарты, 1992 ж.
3. Отарсызданудың үшінші кезеңі немен байланысты? — 1974 ж. «қалампыр революциясы», Португалия империясының құлауы.
4. Алжир қай жылы тәуелсіздік алды? — 1962 ж.
5. БҰҰ-ның №181 қарары не туралы? — 1947 ж., Палестинада араб және еврей мемлекеттерін құру.