Екінші дүниежүзілік соғыстан кейінгі экономиканы қалпына келтіру. Еуропа кеңесі (1949 ж.)

Оқулықтық тірек

• Алдабек Н.А., Мақашева К.Н., Байзақова Қ.И. «Дүниежүзі тарихы» (1945–2018), 2-бөлім, 9-сынып, Мектеп, 2019, 54–56, 60, 63, 68–71, 121, 122, 124–132, 135–137 б.
• Қайырбекова Р.Р., Ибраева А.С., Аязбаева Г.Н. «Дүниежүзі тарихы» (ҚГБ), 2-бөлім, 11-сынып, Мектеп, 2019, 52–56 б.
• Алдабек Н.А., Мақашева К.Н., Байзақова Қ.И. «Всемирная история» (1945–2018), 2-бөлім, 8–9-сынып, Мектеп, 2019 (орыс тіліндегі басылым), 52–53, 62–63, 124, 127 б.
• Веб: CVCE, «The European organisations» (cvce.eu/en/education/unit-content/-/unit/8095e461-016b-4aa1-9b28-2e942561de63/870711d0-56b0-4e92-833d-5a84da456076/Resources); PACE (pace.coe.int/en/files/650/html); Bodleian Archives (blogs.bodleian.ox.ac.uk/archivesandmanuscripts/2011/08/10/50-years-ago-today-britain-applies-for-membership-in-the-eec/); Archontology, «Willy Brandt» (archontology.org/nations/german/germ_1949b/brandt.php)

Негізгі ұғымдар

• Әлеуметтік мемлекет — қоғамға жауапкершілік алып, әлеуметтік теңсіздікті азайтатын мемлекет; негізі — Дж. Кейнстің мемлекеттің экономикаға араласуы идеялары.
• «Әл-ауқатты мемлекет» — 1950-жж. – 1970-жж. бірінші жартысында Батыста қалыптасқан жоғары тұрмыс, әлеуметтік қамсыздандыру жүйесі.
• Неоконсерватизм — дәстүрлі консерватизм мен либерализм идеяларының синтезі.
• Әлеуметтік нарықтық шаруашылық (ФРГ) — мемлекет нарықты алмастырмайды, оның жұмысына жағдай жасайды.
• Голлизм — «күшті мемлекет», «үшінші жол» идеясы.

Теория

Үш модель. Неолибералдық (АҚШ, Ұлыбритания) — жеке жауапкершілік, көмек тек мұқтаждарға; консервативтік-корпоративтік (Германия, Франция, Италия) — нарық пен мемлекеттің белсенді рөлі; социал-демократиялық (Швеция, Финляндия, Дания, Норвегия) — кең кепілдіктер. АҚШ-та Л. Джонсонның «Ұлы қоғам» бағдарламасын толық жүзеге асыруға Вьетнам соғысы кедергі болды.

Ұлыбритания. 1945–1951 жж. К. Эттлидің лейбористік үкіметі ұлттық денсаулық сақтау қызметін құрып, әлеуметтік қамсыздандыруды кеңейтті; 1951–1964 жж. — консерваторлар; 1964–1970 жж. — лейборист Г. Вильсон «әлеуметтік мемлекетті» дамытты. 1974–1975 жж. дағдарыс әлеуметтік мемлекеттің шектеулігін көрсетті. 1979 ж. М. Тэтчер («темір ханым») премьер болды: салықты азайту, жекешелендіру (кәсіпорындар — 29 млрд фунттан астам, тұрғын үй — 18 млрд), әлеуметтік шығын мен субсидияларды қысқарту, кәсіподақтар құқығын шектеу, жоғары банк пайызы (инфляцияға қарсы), тиімсіз шахталарды жабу. 1980 ж. желтоқсанда рейтингі 23 пунктке түсті, бірақ экономика өсті.

Швеция. «Швед моделі» термині 1960-жж. соңында пайда болды. Жоғары салықтар әлеуметтік қызметтерді қаржыландырады; мемлекет өндіріске араласпайды, табысты салық арқылы қайта бөледі. Екі мақсат — толық жұмыспен қамту және табысты теңестіру. Еңбек нарығындағы белсенді саясат — қайта даярлау, жаңа жұмыс орнына субсидия. Күшті кәсіподақтар мен кәсіпкерлердің ынтымақтастығы маңызды; 1932 жылдан бері билікте негізінен Социал-демократиялық жұмысшы партиясы.

ФРГ. Экономика министрі Л. Эрхард Фрайбург мектебінің ордолиберализміне сүйеніп, әлеуметтік нарықтық шаруашылықты жасады. 1950-жж. инфляция тоқтап, жұмыссыздық жойылды, 1950-жж. соңында соғысқа дейінгі деңгейге жетіп, өнеркәсіп өндірісінде екінші орынға шықты — «экономикалық ғажайып». 1970-жж. ортасында 4 млн-ға жуық шетелдік жұмысшы (жұмыс күшінің 11%-ы); мұнай дағдарыстарынан кейін әлеуметтік шығын мен салық өсті.

Франция. Алжир соғысы мен «ультра» бүлігі 1958 ж. дағдарыс тудырды; 1958 ж. 1 маусымда Ш. де Голль үкіметті басқарды, 1958 ж. 4 қазандағы Конституция Бесінші республиканы орнатты: Франция парламенттік республикадан президенттік республикаға ауысты, президент 7 жылға сайланып, парламентке есеп бермейді, оны тарата алады. Желтоқсанда де Голль президент болды. Нәтижелері: 1962 ж. Алжирге тәуелсіздік; 60-жж. жалақы 25%-ға өсті, ақылы демалыс 4 апта; Франция ядролық державаға айналды, 1966 ж. НАТО-ның әскери құрылымынан шықты. 1968 ж. мамырдағы дағдарыс радикал студенттердің наразылығынан басталды. 1969 ж. 27 сәуірдегі референдумда 52% қарсы дауыс беріп, де Голль отставкаға кетті.

Еуропалық интеграция. 1951 ж. Көмір және болат еуропалық бірлестігі (оқулық бойынша 1951 ж. құрылған; спецификацияда 1952 ж.) кеден шекараларын жойды; 1957 ж. Рим шарты — ЕЭҚ, ортақ нарық және «төрт еркіндік».

Өмір сүру деңгейі. Дамыған 25-ке жуық ел — әлем халқының 23%-ы, жан басына ЖІӨ 40–60 мың доллар, әлемдік сауданың 70%-ы; табыс айырмасы аз, орта тап күшті. «Үлкен жеті»: АҚШ, Канада, Германия, Ұлыбритания, Франция, Италия, Жапония.

Батыс Еуропа ұйымдары. Еуропа кеңесі 1949 ж. 5 мамырда Лондонда 10 мемлекет жарғыға қол қойып құрылды. 1950 ж. 9 мамырда Франция сыртқы істер министрі Р. Шуман француз-герман қарсылығын тоқтатып, көмір мен болатты бірлестіруді ұсынды (Шуман декларациясы); соның негізінде ЕОҚБ-ға Бельгия, Италия, Люксембург, Нидерланд, ГФР, Франция кірді. 1948 ж. Брюссель шарты Батыс одақты құрды, ал 1954 ж. 23 қазандағы Париж келісімдері оны өзгертті: шартқа ГФР мен Италия қосылып, Батыс Еуропа одағы пайда болды (1955 ж. күшіне енді).

Ұлыбритания: Макмиллан мен Хит. 1951–1964 жж. билікте консерваторлар болды; премьер Г. Макмиллан «өзгеріс желі» туралы мәлімдеді. 1960 ж. 4 қаңтарда Стокгольмде Еуропалық еркін сауда ассоциациясы (ЕЕСА) құрылды: Австрия, Дания, Норвегия, Португалия, Швеция, Швейцария, Ұлыбритания. Британия ЕЭҚ-ға 1961 ж. өтініш берді, де Голль 1963 ж. вето қойды. Э. Хит үкіметі 1972 ж. қосылу шартына қол қойып, 1973 ж. 1 қаңтардан Ұлыбритания (Дания, Ирландиямен бірге) мүше болды.

ГФР: Аденауэрден Брандтқа. ХДС жетекшісі К. Аденауэр 1949 ж. канцлер болды; «неміс экономикалық ғажайыбы» (1949–1963) өндірісті жаңа техникалық негізде қалпына келтіруге, капитал шоғырлануына, еңбекқорлыққа, әскери және отарлық шығынның болмауына сүйенді. В. Брандт (1969–1974) «жаңа шығыс саясатын» жүргізді: 1970 ж. Варшава шартымен Одер–Нейсе шекарасын таныды, 1971 ж. Нобель сыйлығын алды; Г. Гийом тыңшылық ісінен кейін 1974 ж. отставкаға кетті.

Швед ұжымдық шарттары. Жалақы туралы ұжымдық шарттар кәсіподақ пен кәсіпкерлердің ірі ұйымдары арасындағы орталықтандырылған келіссөздер арқылы жасалды; кәсіподақтар әртүрлі топтардың ынтымағы қағидатын ұстанды.

Мысалдар

1. 1958 ж. Конституцияның басты өзгерісі? Франция президенттік республикаға ауысты, президенттің өкілеттігі кеңейді.
2. Тэтчеризмге жатпайтынын тап: А) жекешелендіру; Ә) салықты азайту; Б) кәсіподақтарды кеңейту. Жауабы — Б (кәсіподақ құқығы шектелді).
3. Әлеуметтік нарықтық шаруашылықтың авторы? Л. Эрхард (ФРГ).

ҰБТ-дағы жиі қателер

• Швед моделін «коммунизм» деу — нарық пен жеке меншік сақталды.
• Неоконсерватизмді соғысқа дейінгі консерватизмге оралу деп түсіну — бұл либерализммен синтез.
• Лейбористер (1945–1951) мен Тэтчер (1979–1990) кезеңдерін шатастыру.
• Голлизм 1958 жылдан кейін пайда болды деу — негізгі идеялары 1946 ж. Байе сөзінде айтылды.

Өзіңді тексер

1. Әлеуметтік мемлекет идеясының экономикалық негізін кім берді? — Дж. Кейнс.
2. ЕЭҚ қай шартпен құрылды? — 1957 ж. Рим шарты.
3. Франция НАТО-ның әскери құрылымынан қашан шықты? — 1966 ж.
4. Швед моделінің екі басты мақсаты? — Толық жұмыспен қамту және табысты теңестіру.
5. Де Голль неге отставкаға кетті? — 1969 ж. референдумда 52% оның заң жобасына қарсы дауыс берді.