Германияның Батыс Еуропа елдерін басып алуы

Оқулықтық тірек

• Алдабек Н.А., Мақашева К.Н., Байзақова Қ.И. «Дүниежүзі тарихы» (1900–1945), 8-сынып, Мектеп, 2024, 170–178, 180–182, 186, 191–193, 197–199, 201, 208 б.
• Алдабек Н.А., Мақашева К.Н., Байзақова Қ.И. «Дүниежүзі тарихы» (1945–2018), 2-бөлім, 9-сынып, Мектеп, 2019, 24–26, 73 б.
• Қайырбекова Р.Р., Ибраева А.С., Аязбаева Г.Н. «Дүниежүзі тарихы» (ҚГБ), 2-бөлім, 11-сынып, Мектеп, 2019, 47–51 б.
• Қайырбекова Р.Р., Тимченко С.В., Джандосова З.А. «Дүниежүзі тарихы», 10-сынып, Мектеп, 2019, 192–196 б.
• Алдабек Н.А., Мақашева К.Н., Байзақова Қ.И. «Всемирная история» (1900–1945), 8-сынып, Мектеп, 2024 (орыс тіліндегі басылым), 184–186, 190, 195–200 б.
• Веб: Britannica, «Operation Torch» (britannica.com/topic/Operation-Torch); ANZAC Portal (anzacportal.dva.gov.au/node/993)
• Веб: Pravo.ru (pravo.ru/story/214255); Rambler (weekend.rambler.ru/read/55276285); History.com (history.com/this-day-in-history/may-3/japanese-war-crimes-trial-begins); ABA Journal (abajournal.com/magazine/article/tojo_military_tribunal_1948)

Негізгі ұғымдар

• «Оғаш соғыс» (1939–1940) — Англия мен Франция Германияға соғыс жариялағанымен, елеулі ұрыс жүргізбеген кезең.
• Мажино шебі — Францияның ұзақ мерзімді қорғаныс жүйесі.
• Блицкриг («найзағай соғыс») — қысқа мерзімде жеңуді көздеген соғыс; КСРО-ға қарсы «Барбаросса» жоспары қысқа дейін аяқталуға есептелді.
• Атлантикалық хартия (1941, тамыз) — Рузвельт пен Черчилль бекіткен соғыс мақсаттары мен соғыстан кейінгі әлемнің ұстанымдары.
• Антигитлерлік коалиция — фашистік блокқа қарсы одақтастар (КСРО, АҚШ, Ұлыбритания т.б.).
• Оккупациялық аймақтар — Германия мен Берлиннің кеңестік, ағылшындық, американдық және француздық төрт аймаққа бөлінуі.

Теория

Соғыстың басталуы. 1939 ж. 1 қыркүйекте Германия Польшаға шабуыл жасады, 3 қыркүйекте Англия мен Франция оған соғыс жариялады. Соғысқа 62 мемлекет қатысып, ол 6 жылға созылды. 1939–1940 жж. «оғаш соғыс» жүрді: Франция Мажино шебіне сенді, одақтастар қорғаныс тактикасын тиімді санады.

Батыс Еуропаның басып алынуы. 1940 ж. мамырда Германия Нидерланд, Бельгия және Люксембургке басып кірді. Одақтастар Диль жоспары бойынша негізгі күштерін Мажино шебі маңына қойды, ал немістер өтуі қиын Арденн таулары арқылы майданның ортасына басты соққы берді. Шешуші рөлді танк саны емес, оларды қолдану тәсілі атқарды: немістер танктерді шоғырландырды, ағылшын-француздар оларды жаяу әскерді қолдау үшін майдан бойына шашыратты. Немістердің сөзсіз артықшылығы тек авиацияда болды. Роттердамның бомбалануы (98 тонна бомба) қарсылықты басты; Париж 14 маусымда берілді. Ағылшындарға десант түсіруге кеме жетпегендіктен, Германия Британия қалаларын күнделікті бомбалауға көшті.

Балқан түбегі. 1940 ж. 27 қыркүйекте Германия, Италия, Жапония Үштік пакт жасады, кейін оған Венгрия, Румыния, Болгария қосылды. 1940 ж. қазанда Италия Грекияға шабуылдап, тойтарыс алды. 1941 ж. 6 сәуірде немістер Югославия мен Грекияға соққы берді; үш аптада екі ел де берілді.

«Жаңа тәртіп». Басып алынған елдерде фашистер орнатқан тәртіптің мақсаты — әлемді қайта бөлу, тәуелсіз мемлекеттерді құлдыққа салу, тұтас халықтарды жою, әлемдік үстемдік орнату. Еуропа картасы қайта сызылды: Чехия мен Моравия протекторат болды; Франция оккупациялық аймақ пен Виши аймағына бөлінді; Югославияда Хорватия мен Сербия құрылды, Черногория Италияға өтті, Словенияны Италия мен Германия бөлісті. Билікке қуыршақ үкіметтер қойылды.

КСРО-ға шабуыл. Германия КСРО-ға қарсы «Барбаросса» жоспары бойынша қысқа дейін аяқталатын «найзағай соғысын» жоспарлады. Соғыста КСРО 27 млн азаматынан айырылды, 1710 қала және 70 мыңнан астам ауыл қиратылды. Оқулық соғыстың басты қорытындысы ретінде КСРО-ның шешуші рөлін және фашизмнің талқандалуын атайды.

АҚШ-тың соғысқа кіруі. Ф. Рузвельт АҚШ әлемнен оқшауланбауы тиіс деп санады; 1937 ж. Жапония Қытайға шабуыл жасағаннан кейін оқшаулану саясатынан бас тартты. 1941 ж. тамызда Ньюфаундленд жағалауында Рузвельт пен Черчилль кездесіп, Атлантикалық хартияны қабылдады. 1941 ж. 7 желтоқсанда жапон авиациясы (авианосецтерден ұшқан ұшақтар) мен шағын сүңгуір қайықтар Перл-Харбор базасына күтпеген соққы берді. Осыдан кейін АҚШ бейтараптықтан бас тартып, соғысқа кірісті.

Ұлы Отан соғысының барысы. 1941 ж. 22 маусымда Германия КСРО-ға басып кірді. Мәскеу түбіндегі жеңіліс («Тайфун» жоспары) найзағай соғысын сәтсіз етті. 1942 ж. жазында немістер Курск пен Харьков тұсында қорғанысты бұзып, күзде Сталинградқа жетті. Түбегейлі бетбұрыс: 1942 ж. 19 қарашада кеңес әскері Сталинград түбінде шабуылға шығып, 1943 ж. ақпанда жау тобын талқандады. Курск шайқасы (1943 ж. 5 шілде – 23 тамыз) — тарихтағы ең ірі танк шайқасы: шамамен 2 млн адам, 6 мың танк, 4 мың ұшақ. 1945 ж. 30 сәуір мен 1 мамырға қараған түні Рейхстагқа Жеңіс туы тігілді; бас кіреберіске алғашқы туды қазақстандық Р. Қошқарбаев пен Г. Булатов орнатты. Сөзсіз тізе бүгу актісіне 8 мамырда Берлинде қол қойылды.

Солтүстік Африка. 1942 ж. 23 қазанда Б. Монтгомери басқарған британ 8-армиясы Эль-Аламейнде шабуылға шығып, Э. Роммель әскерін шегіндірді. 8 қарашада ағылшын-американ әскері «Торч» операциясымен Марокко мен Алжирге түсті. 1943 ж. мамырда Африкадағы өс әскері берілді.

«Екінші майдан» мәселесі. 1943 ж. қазандағы Мәскеу конференциясы майдан ашудың мерзімін белгілей алмады. Сталин, Рузвельт, Черчилль тұңғыш рет 1943 ж. қарашада Тегеран конференциясында кездесті: екінші майданды 1944 ж. мамырда Францияның солтүстігі мен оңтүстігіне десант түсіру арқылы ашу туралы құжатқа қол қойылды, КСРО Еуропадағы соғыс аяқталған соң Жапонияға қарсы соғысуға келісімін растады.

Одақтастардың шабуылы. Одақтастар Нормандияда («Оверлорд» операциясы) және Оңтүстік Францияда десант түсірді. 1944 ж. қазанда Лейте аралы маңында тарихтағы ең ірі теңіз шайқасы өтті (300-ге жуық кеме).

Соғыстың аяқталуы. 1945 ж. 4–11 ақпанда Қырым (Ялта) конференциясы Германияны қарусыздандыруды, әскери қылмыскерлерді жазалауды, нацистік партияны таратуды, Германия мен Берлинді оккупациялық аймақтарға бөлуді, БҰҰ-ны құру конференциясын шақыруды шешті. Германия 1945 ж. 8 мамырда тізе бүкті. Потсдам конференциясы 17 шілде – 2 тамыз 1945 ж. өтті. 6 және 9 тамызда американдық ұшақтар Хиросима мен Нагасакиге атом бомбасын тастады. 1945 ж. 2 қыркүйекте Жапония тізе бүгу актісіне қол қойды.

Трибунал. Нюрнберг трибуналы нацистік идеологияны айыптады; нәсілшілдік пен нацизм идеологиясы адамзатқа қарсы қылмыстарға, Холокост пен геноцидке әкелді.

Токио мен Хабаровск трибуналдары. Қиыр Шығыс халықаралық әскери трибуналы Токиода 1946–1948 жж. өтті: 28 жапон басшысы жауапқа тартылды, Х. Тодзио бастаған 7 адам өлім жазасына кесіліп. Хабаровск процесінде (1949 ж. 25–30 желтоқсан) Квантун армиясының 12 әскери қызметшісі бактериологиялық қару жасағаны және қолданғаны (731-отряд) үшін сотталып, түрлі мерзімге бас бостандығынан айырылды.

Салдары. Соғыста 60 млн-нан астам адам қаза тапты (нақты саны анықталмаған). Германия, Италия, Жапония ұлы державалар қатарынан шықты, Франция мен Ұлыбритания әлсіреді; АҚШ экономика мен техникада зор басымдыққа және атом қаруына монополияға ие болды, КСРО-ның қуаты өсті. Әлем екі жүйеге (капиталистік және социалистік) бөлінді, отарлық жүйе ыдырай бастады. Шекаралар өзгерді: Петсамо (Печенга), Закарпат Украинасы, Шығыс Пруссия, Оңтүстік Сахалин мен Күріл аралдары КСРО-ға өтті; Кёнигсберг 1946 ж. Калининград болып аталды.

Мысалдар

1. Немістердің 1940 ж. Франциядағы жеңісінің басты себебі? Танктерді шоғырландырып қолдану және Арденн арқылы күтпеген соққы; авиациядағы артықшылық. Танк санының көптігі емес.
2. АҚШ қай оқиғадан кейін соғысқа кірді? 1941 ж. 7 желтоқсандағы Перл-Харборға жапон шабуылынан кейін.
3. Ялта конференциясының шешімдеріне жатпайтыны: А) Германияны аймақтарға бөлу; Ә) БҰҰ құру конференциясы; Б) Жапонияға атом бомбасын тастау. Жауабы — Б: бомба тастау конференция шешімі емес, 1945 ж. тамыздағы оқиға.

ҰБТ-дағы жиі қателер

• Перл-Харборды 1940 жылға жатқызу — шабуыл 1941 ж. 7 желтоқсанда болды.
• Германияның тізе бүгуін (8 мамыр 1945) соғыстың аяқталуы деп санау — Екінші дүниежүзілік соғыс Жапония тізе бүккен 2 қыркүйекте аяқталды.
• Ялта (ақпан) мен Потсдам (шілде–тамыз 1945) конференцияларын шатастыру.
• Соғыстан кейін АҚШ пен КСРО әлсіреді деп ойлау — керісінше, олардың қуаты өсті; Франция мен Ұлыбритания әлсіреді.
• Соғыс құрбандарының нақты саны белгілі деп айту — «60 млн-нан астам, нақты саны анықталмаған».

Өзіңді тексер

1. Германия басты соққыны 1940 ж. мамырда қай жерден берді? — Өтуі қиын Арденн таулары арқылы.
2. Атлантикалық хартия қашан, кімдер арасында қабылданды? — 1941 ж. тамызда, Рузвельт пен Черчилль.
3. Германияның КСРО-ға шабуыл жоспарының атауы? — «Барбаросса» (блицкриг).
4. Германия қанша оккупациялық аймаққа бөлінді? — Төртке: кеңестік, ағылшындық, американдық, француздық.
5. Кёнигсберг қай жылы Калининград деп аталды? — 1946 ж.