Екінші дүниежүзілік соғыс

Оқулықтық тірек

• Алдабек Н.А., Мақашева К.Н., Байзақова Қ.И. «Дүниежүзі тарихы» (1900–1945), 8-сынып, Мектеп, 2024, 41–46, 92–95, 153, 158–177, 191–201 б.
• Алдабек Н.А., Мақашева К.Н., Байзақова Қ.И. «Дүниежүзі тарихы» (1945–2018), 2-бөлім, 9-сынып, Мектеп, 2019, 24–26, 73 б.
• Қайырбекова Р.Р., Ибраева А.С., Аязбаева Г.Н. «Дүниежүзі тарихы» (ҚГБ), 2-бөлім, 11-сынып, Мектеп, 2019, 50 б.
• Алдабек Н.А., Макашева К.Н., Байзакова К.И. «Всемирная история» (1900–1945), 8-сынып (орыс тіліндегі басылымы), 2-бас., Мектеп, 2024, PDF беттері: 123, 172, 185–186, 190.

Негізгі ұғымдар

• Версаль-Вашингтон жүйесі — 1919–1922 жж. Париж және Вашингтон конференцияларының шешімдері; 1930 жж. ортасынан агрессорлар оны бұза бастады.
• Реваншизм — Германияның Бірінші дүниежүзілік соғыс нәтижелерін қайта қарау бағыты («Версаль бұғауымен жоқ болсын!»).
• «Тыныштандыру» саясаты — Англия мен Францияның үлкен соғыстан құтылуға үміттеніп, агрессорларға жол беруі.
• Аншлюс — Австрияны Германияға қосып алу (1938 ж. 11–13 наурыз).
• «Берлин — Рим осі» және Антикоминтерндік пакт — агрессорлар блогы.
• Молотов-Риббентроп пактісі (1939 ж. 23 тамыз) — ықпал аймақтарын бөлу туралы құпия хаттамасы бар келісім.

Теория

Жүйенің әлсіз тұстары. Версаль шарты Германияны соғысқа кінәлі деп танып, аумақтан, отардан айырды, әскерін 100 мыңмен шектеді — бұл реваншизмге негіз болды. Италия «жеңімпаздар ішіндегі жеңілген» болып қалды. Ұлттар Лигасы шешімдерді бірауыздан қабылдады, оған жеңілгендер мен Кеңестік Ресей бастапқыда кірмеді.

Ұлттар Лигасынан шығу:

Ел	Күні	Мәні
Жапония	1933 ж.	Маньчжурияны (1931) басып алғаннан кейін; халықаралық заңдарға бағынбайтынын көрсетті
Германия	1933 ж. 14 қазан	Гитлер канцлер болған жылы

Ұжымдық қауіпсіздік идеясы. 1928 ж. Бриан-Келлог пактісі (соғыстан ұлттық саясат құралы ретінде бас тарту) Еуропада ұжымдық қауіпсіздік жүйесін құрудың алғашқы қадамы болды. Бірақ 1930 жж. ондай жүйе қалыптаспады: батыс елдерінде бірлік болмады, КСРО-мен де қайшылық күшейді, АҚШ еуропалық істерден шетте қалды — Англия мен Франция «тыныштандыруды» таңдады.

Агрессия ошақтары.

• Жапония: 1927 ж. «Танака меморандумы» (Маньчжурия → Қытай → әлем); 1931 ж. Маньчжоу-го; 1937 ж. шілдеде Қытайға шабуыл.
• Италия: 1935–1936 жж. Эфиопияны басып алу; 1939 ж. сәуірде Албания.
• Германия: 1935 ж. қаңтарда Саар қайтарылды; 1935 ж. 16 наурызда жалпыға бірдей әскери міндет; 1935 ж. Англиямен теңіз келісімі; 1936 ж. 7 наурызда Рейн облысының демилитаризацияланған аймағына әскер кіргізді.

Агрессорлар блогы. 1936 ж. қазанда итальян-герман одағы — «Берлин — Рим осі»; 1936 ж. қарашада Германия мен Жапония Антикоминтерндік пактіге (ең алдымен КСРО-ға қарсы) қол қойды; 1937 ж. Италия қосылды — «Берлин — Рим — Токио үшбұрышы». Олар күшке негізделген «жаңа тәртіп» құрды.

«Тыныштандыру» саясаты.

• Аншлюс (1938 ж. 11–13 наурыз) қансыз өтті.
• Мюнхен келісімі (1938 ж. 29–30 қыркүйек): Гитлер, Муссолини, Чемберлен, Даладье — Чехословакияның өкілінсіз. Судет облысы Германияға берілді — аумақтың бестен біріне жуығы және ауыр өнеркәсіптің негізгі бөлігі.
• 1939 ж. көктемде Германия Чехословакияны басып алып, Богемия мен Моравия протекторатын құрды.
• Англия мен Франция Польшаға, Грекияға, Румынияға кепілдік берді.

Соғыс қарсаңы. 1939 ж. кеңес-ағылшын-француз келіссөздері сенімсіздіктен тұйыққа тірелді. 1939 ж. 23 тамызда Молотов-Риббентроп пактісі құпия хаттамамен жасалды.

Себептері (оқулық бойынша): Германия — Италия — Жапония осі мен Англия — Франция — АҚШ осінің қарсы тұруы; Бірінші дүниежүзілік соғыс қорытындылары және Германияның реваншизмі; отарлар үшін дау; КСРО-ның пайда болуы және коммунизмнің таралуынан қорқу.

Басталуы. 1939 ж. 1 қыркүйекте Германия Польшаға шабуыл жасады; 3 қыркүйекте Англия мен Франция Германияға соғыс жариялады.

Антифашистік ынтымақ. 1941 ж. 11 наурызда АҚШ Конгресі Ф. Рузвельттің ұсынысымен Ленд-лиз заңын қабылдады — қару, шикізат, азық-түлікті одақтастарға қарызға не жалға беру. 22 маусымнан кейін Англия мен АҚШ КСРО-ны қолдайтынын мәлімдеді; 1941 ж. 12 шілдеде Мәскеуде ағылшын-кеңес келісімі жасалды; қыркүйек-қазанда үш держава Мәскеу конференциясы өтті; 7 қарашада ленд-лиз КСРО-ға таратылды. 1941 ж. тамызда Ньюфаундленд жағалауында Ф. Рузвельт пен У. Черчилль кездесіп, Атлантикалық хартияны қабылдады; 1941 ж. 7 желтоқсанда Перл-Харборға шабуылдан кейін АҚШ соғысқа кірді. «Үлкен үштік» — И. Сталин, У. Черчилль, Ф. Рузвельт. Алғашқы кездесу — Тегеран конференциясы (1943 ж. қараша): 1944 ж. мамырда Францияға десант түсіріп екінші майдан ашуға келісті, КСРО Еуропадағы соғыс аяқталған соң Жапонияға қарсы соғысуға уәде берді.

Салдары. Соғыс 6 жылға созылды, 62 мемлекет қатысты, 60 млн-нан астам адам қаза тапты (нақты саны белгісіз); КСРО 27 млн азаматынан айырылды, 1710 қала қирады. 1945 ж. ақпанда Ялта (Қырым) конференциясы Германияны қарусыздандыру, әскери қылмыскерлерді жазалау, БҰҰ құру туралы шешті; Германия мен Берлин 4 оккупациялық аймаққа бөлінді. Потсдам конференциясы — 1945 ж. 17 шілде – 2 тамыз. Германия, Италия, Жапония ұлы державалар қатарынан шықты, Англия мен Франция әлсіреді; АҚШ пен КСРО күшейді; екі жүйенің қарсы тұруы басталды; отарлық жүйенің ыдырауы басталды. КСРО-ға Шығыс Пруссия (Кёнигсберг 1946 ж. Калининград болды), Оңтүстік Сахалин мен Күріл аралдары өтті.

Мысалдар

1. Хронологияны реттеңіз: Мюнхен, аншлюс, Рейн облысы, Молотов-Риббентроп пактісі. — Рейн (1936) → аншлюс (наурыз 1938) → Мюнхен (қыркүйек 1938) → пакт (тамыз 1939).
2. Мюнхен келісіміне кімдер қол қойды? — Гитлер, Муссолини, Чемберлен, Даладье; Чехословакия өкілі болмады.
3. «Берлин — Рим — Токио үшбұрышы» қашан қалыптасты? — 1937 ж. Италия Антикоминтерндік пактіге қосылғанда.
4. Соғыстың басталған күні? — 1939 ж. 1 қыркүйек.

ҰБТ-дағы жиі қателер

• Мюнхенге Чехословакия қатысты деу: оның өкілі болған жоқ.
• Аншлюсты Мюнхеннен кейін болды деу: аншлюс — наурыз, Мюнхен — қыркүйек 1938.
• Соғыстың бір ғана себебін атау: оқулық бірнеше себепті көрсетеді.
• Антикоминтерндік пактіні алғашында үш ел жасады деу: 1936 ж. Германия мен Жапония, 1937 ж. Италия қосылды.
• Пактінің құпия хаттамасын ескермеу: ол соғыс алдындағы дағдарыстың бөлігі.

Өзіңді тексер

1. Жапония Ұлттар Лигасынан қашан шықты? — 1933 ж.
2. Неміс әскері Рейн облысына қашан кірді? — 1936 ж. 7 наурыз.
3. Мюнхен бойынша Германияға қай аймақ берілді? — Судет облысы.
4. Италия Албанияны қашан басып алды? — 1939 ж. сәуір.
5. Англия мен Франция Германияға қашан соғыс жариялады? — 1939 ж. 3 қыркүйек.