Германия. 1918-1919 жылдардағы революциялық үдерістер. Веймар республикасы

Оқулықтық тірек

• Алдабек Н.А., Мақашева К.Н., Байзақова Қ.И. «Дүниежүзі тарихы» (1900–1945), 8-сынып, Мектеп, 2024, 129–131, 148–168 б.
• Алдабек Н.А., Макашева К.Н., Байзакова К.И. «Всемирная история» (1900–1945), 8-сынып (орыс тіліндегі басылымы), 2-бас., Мектеп, 2024, PDF беттері: 123, 158–159, 164–165.

Негізгі ұғымдар

• Қараша революциясы (1918) — Кильдегі матростар көтерілісінен басталып, 9 қарашада Берлинде жеңді; Германия республика болды.
• Веймар республикасы — 1919 ж. 11 тамызда жарияланды; рейхстаг 4 жылға сайланды, саясатты рейхсканцлер басқарды.
• Фашизм — италиян тіліндегі fascio — «бау, байлам, одақ».
• Нацизм идеологиясы — антисоциализм, пангерманизм, ұлтшылдық пен шовинизм, нәсілшілдік, антисемитизм.
• «Фюрер қағидаты» (экономикада) — кәсіпорын иесі «фюрер», жұмысшылар — оның «командасы».
• Интернационалдық бригадалар — Испания республикасын қорғауға келген 35–42 мың ерікті.

Теория

Германия: революция және Веймар. 1918 ж. қазанда Кильдегі матростар көтерілісі революцияға ұласты; 9 қарашада II Вильгельм қашып, Германия республика болып жарияланды. Билік Ф. Эберттің СДПГ-сына өтті; сол қанат — К. Либкнехт пен Р. Люксембургтің «Спартак одағы» Кеңестер билігін жақтады; 1918 ж. желтоқсанда КПГ құрылды. Веймар конституциясы либералдық және әлеуметтік құқықтарды, парламенттік демократияны бекітті, бірақ көп партиялық ымыра болды. Дауэс жоспары несие беріп, өндірісті қалпына келтіруге көмектесті, бірақ жаппай тауарларға салық халыққа түсті. 1924 жылдан кейін жұмыссыздық жәрдемақысы тоқтатылып, сегіз сағаттық жұмыс күні жойылды. Германия Рапалло шартына (1922) қол қойып, Ұлттар Лигасына кірді. 1925–1927 жж. көптеген фашистік топтар А. Гитлердің НСДАП-ына бірікті. Юнг жоспары (1929) репарацияның жалпы мөлшерін қысқартып, мәселені түпкілікті реттеді және одақтастардың Рейн аймағынан мерзімінен бұрын әскер шығаруына негіз болды; бұл Германияның әскери-экономикалық әлеуетін тезірек қалпына келтірді.

Дағдарыс және нацистердің билікке келуі. 1929–1933 жж. дағдарыс Германияға қатты соқты: өнеркәсіп 40%-ға қысқарды, жұмыссыздар 9 млн-ға жетті. 1930 ж. «Үлкен коалиция» ыдырады, ірі капитал нацистерге бет бұрды. НСДАП ұрандары: «Версаль бұғауымен жоқ болсын!», отарларды қайтару, «Ұлы Германия». 1932 ж. қарашада кәсіпкерлер мен банкирлер президент Гинденбургтен Гитлерді канцлер етуді сұрады; 1933 ж. 30 қаңтарда Гитлер канцлер болды. Социал-демократтар мен коммунистердің жіктелуі бірыңғай антифашистік майдан құруға мүмкіндік бермеді.

Тоталитарлық режимнің орнығуы. 1933–1934 жж. барлық оппозициялық партиялар жойылды; тәуелсіз кәсіподақтар «Герман еңбек майданымен» ауыстырылды; алғашқы алты аптада 18 мыңға жуық коммунист тұтқындалды. 1933 ж. сәуірде гестапо құрылды; концлагерьлер (Бухенвальд, Дахау, Равенсбрюк, Маутхаузен, Заксенхаузен) — 300 мыңнан астам неміс түсіп, 100 мыңнан астамы қаза тапты. Кітаптар өртелді; жастар «Юнгфольк», «Гитлерюгенд», «Неміс қыздарының одағы» арқылы милитаризм рухында тәрбиеленді. Жасырын қарсылық ұйымдары да болды.

Әлеуметтік-экономикалық саясат. Нацистер жұмыссыздарға жұмыс, жұмысшыларға жоғары жалақы, саудагерлерге салық жеңілдігін, офицерлерге жаңа армия мен реваншты уәде етті. Германия экономикасының Бас кеңесі және 18 экономикалық палата құрылды, өнеркәсіп жеті салаға бөлінді; ұран — «Майдың орнына зеңбірек!». Экономиканы милитаризациялау арқылы жұмыссыздық жойылды.

Үшінші рейхтің сыртқы саясаты.

Күн	Оқиға
1933 ж. 14 қазан	Ұлттар Лигасынан шықты
1935 ж. қаңтар	Плебисцит бойынша Саар қайтарылды
1935 ж. 16 наурыз	Жалпыға бірдей әскери міндет
1935 ж.	Англиямен теңіз келісімі
1936 ж. 7 наурыз	Әскер Рейн облысына кірді

Италия. Антанта жағында соғысып, тек Оңтүстік Тироль мен Триестті алды — «жеңімпаздар ішіндегі жеңілген». Мемлекеттік қарыз өсті, ұлттық байлықтың үштен бірі жоғалды; 1919–1920 жж. «қызыл екі жылдық». 1919 ж. қыркүйекте Фиуме порты басып алынды. 1919 ж. наурызда Миланда фашистік жауынгер топтар одағының жиналысы өтті; негізін салушы — Бенито Муссолини. Отрядтарды монополистер мен ірі жер иелері қаржыландырды; 1921 жылдан террор. 1921 ж. қарашада Ұлттық фашистік партия құрылды, Муссолини дуче атанды.

• 1922 ж. 28 қазан — «Римге жорық»; король әскер жібермей, Муссолиниге үкіметті ұсынды. Италия — фашизм орнаған алғашқы ел; «қара жиырма жылдық».
• 1922 ж. желтоқсан — Ұлы фашистік кеңес; 1923 ж. — милиция.
• 1924 ж. «Маттеотти дағдарысы»: сайлаудағы фашистердің әдістерін әшкерелеген социалист Дж. Маттеотти өлтірілді; оппозиция Авентин блогын құрды, бірақ жаппай ереуілден бас тартып, Муссолиниге көмектесті.
• 1926 ж. қараша заңдары оппозициялық партияларды таратты; 1927 ж. ерекше трибунал, «Еңбек хартиясы» — «корпоративтік» мемлекет.
• 1929 ж. — Латеран келісімдері (католик шіркеуімен); 1935–1936 жж. — Эфиопияны басып алу.

Испания. 1923 ж. 13 қыркүйекте генерал М. Примо де Ривера төңкеріспен әскери диктатура орнатты, 1930 ж. қаңтарда отставкаға кетті. 1931 ж. буржуазиялық-демократиялық революция: 12 сәуірде муниципалдық сайлауда республикашылар жеңді; 14 сәуірде король XIII Альфонс қашып, Испания республика болып жарияланды — бейбіт революция. Жаңа конституция қабылданып, шіркеу мемлекеттен бөлінді, Каталония автономия алды, аграрлық реформа жарияланды; 1933 ж. сайлауда оңшылдар жеңді.

1936 ж. ақпанда Халық майданы сайлауда жеңді (рақымшылық, бостандықтар, Каталония автономиясы, аграрлық реформа). 1936 ж. 17 шілдеде Мароккода генерал Ф. Франко бүлігі басталып, азамат соғысы өрбіді. Италия мен Германия бүлікшілерге көмектесті (200 мыңға жуық әскер), КСРО — республикашыларға. 27 мемлекет «араласпау» келісіміне қол қойды; Англия, Франция, АҚШ республикаға қару сатпады. Республиканы интернационалдық бригадалар (35–42 мың ерікті) қорғады. 1939 ж. наурызда республика құлап, Франко диктатурасы 1975 жылға дейін сақталды.

Мысалдар

1. Веймар республикасы қашан жарияланды? — 1919 ж. 11 тамыз.
2. Гитлер канцлер болып қалай тағайындалды? — 1933 ж. 30 қаңтарда президент Гинденбург тағайындады (төңкеріс емес).
3. «Римге жорық» нәтижесі? — Король Муссолиниге үкіметті басқаруды ұсынды (1922).
4. Франко бүлігі қашан, қай жерде басталды? — 1936 ж. 17 шілде, Марокко.

ҰБТ-дағы жиі қателер

• Нацистер билікті төңкеріспен алды деу: Гитлерді Гинденбург тағайындады.
• Муссолини сайлауда жеңіп келді деу: «Римге жорық» және корольдің келісімі.
• «Дуче» мен «фюрерді» шатастыру: дуче — Муссолини, фюрер — Германия.
• Англия мен Франция Испания республикасына көмектесті деу: олар қару сатпады («араласпау»).
• Германия Ұлттар Лигасынан 1935 ж. шықты деу: 1933 ж. 14 қазан.

Өзіңді тексер

1. «Спартак одағын» кімдер басқарды? — К. Либкнехт пен Р. Люксембург.
2. Гестапо қашан құрылды? — 1933 ж. сәуір.
3. Неміс әскері Рейн облысына қашан кірді? — 1936 ж. 7 наурыз.
4. Маттеотти дағдарысы қай жылы? — 1924.
5. Испания республикасы қашан құлады? — 1939 ж. наурыз.