1917 жылғы Ресейдегі революциялар. Саяси күштердің күресі

Оқулықтық тірек

• Алдабек Н.А., Мақашева К.Н., Байзақова Қ.И. «Дүниежүзі тарихы» (1900–1945), 8-сынып, Мектеп, 2024, 43–45, 50–64 б.
• Қайырбекова Р.Р., Ибраева А.С., Аязбаева Г.Н. «Дүниежүзі тарихы» (ҚГБ), 2-бөлім, 11-сынып, Мектеп, 2019, 40–46 б.
• Алдабек Н.А., Макашева К.Н., Байзакова К.И. «Всемирная история» (1900–1945), 8-сынып (орыс тіліндегі басылымы), 2-бас., Мектеп, 2024, PDF беттері: 44.
• Ottoman entry into World War I (https://en.wikipedia.org/wiki/Ottoman_entry_into_World_War_I); History Studies журналы — 29 қазан 1914 ж. Қара теңіз рейді (https://www.historystudies.net/eng/rusya-disisleri-bakanligi-belgelerinde-29-ekim-1914-karadeniz-baskini-ve-turk-rus-iliskilerinin-sonu_2041).

Негізгі ұғымдар

• Ақпан революциясы (1917) — буржуазиялық-демократиялық; Романовтар монархиясы құлады.
• Қос билік — Уақытша үкімет (кадеттер, октябристер) және Жұмысшы депутаттарының Кеңесі.
• Қазан төңкерісі — 1917 ж. 7 қараша (ескі стильмен 25 қазан): большевиктер Уақытша үкіметті құлатты.
• Әскери коммунизм (1918–1921) — ұлттандыру, азық-түлік салғырты, жеке саудаға тыйым, теңгермелі бөлу, еңбек міндеткерлігі.
• ЖЭС (1921) — азық-түлік салғыртын азық-түлік салығымен ауыстыру, артықшылықты нарықта сатуға рұқсат.
• Этатизм — қоғамның барлық саласында белсенді мемлекеттік саясат; лаицизм — дінді мемлекеттен және ағартудан бөлу.

Теория

Самодержавиенің құлауы. Майдандағы жеңілістер, миллиондаған сарбаздың қазасы, күйзеліс, аштық халықты наразы етті; шаруа мәселесі шиеленісті, ұлттық аймақтар автономия талап етті. 1917 ж. 23 ақпанда Петроградта революция басталды, гарнизон көтерілісшілерді қолдады; 2 наурызда II Николай тақтан бас тартты.

Уақытша үкімет: жетістіктері — демократиялық бостандықтар, республика жариялау, саяси қылмыс үшін өлім жазасын жою; қателіктері — соғысты жалғастыру, аграрлық мәселені созу, Құрылтай жиналысы сайлауын кейінге қалдыру, майданда өлім жазасын қайтару.

Саяси күштер. Сәуір, маусым, шілде дағдарыстарынан кейін кадеттер үкіметтен шықты, А.Ф. Керенский министр-төраға болды; РСДРП(б) VI съезі социалистік революция бағытын алды. Тамызда генерал Л.Г. Корнилов әскери диктатура орнатпақ болды; бүлік басылғаннан кейін Ресей республика деп жарияланды. Меньшевиктер мен эсерлер буржуазиямен одақты және соғысты жалғастыруды қолдады (эсерлер үкіметке кірді), большевиктер соғысты тоқтатуды талап етті.

Кеңес өкіметінің алғашқы шаралары. Атқарушы билікті В.И. Ленин бастаған Халық Комиссарлары Кеңесі (ХКК) басқарды. Үш алғашқы декрет:

Декрет	Мазмұны
Бейбітшілік туралы	Ресейді соғыстан шығару, аннексиясыз және контрибуциясыз бейбітшілік
Жер туралы	Жерге жеке меншік жойылып, жалпыхалықтық игілік деп жарияланды
Билік туралы	Билік жұмысшы, солдат және шаруа депутаттары Кеңестеріне берілді

1917 ж. 15 желтоқсанда Германиямен бітім, 1918 ж. 3 наурызда Брест-Литовск бейбіт шарты жасалды. «Еңбекшілер мен қаналушы халықтың құқықтары туралы Декларация» (1918 ж. 3 (16) қаңтар) қанаушы таптарды билікке араластырмауды көздеді және 1918 ж. РКФСР Конституциясына енді.

Азамат соғысы — «ақтар» мен «қызылдар». Төрт кезең: 1917 қазан/қараша — 1918 қараша; 1918 қараша — 1919 сәуір (Антанта интервенциясының басталуы); 1919 мамыр — 1920 сәуір; 1920 мамыр — 1922 қазан (ақтардың талқандалуы). Интервенцияға Германия, Франция, Англия, АҚШ, Жапония, Польша қатысты. Ақ қозғалыс басшылары: Колчак (шығыс), Деникин (оңтүстік), Юденич (батыс). Большевиктер барлық ресурсты жұмылдырып жеңді, қарсыластарында бірыңғай бағдарлама мен басшы болмады. Шығын: 50 млрд алтын сомнан астам, өнеркәсіп 7 есе қысқарды, ~8 млн адам қаза тапты, ~2 млн эмиграцияға кетті.

Әскери коммунизмнен ЖЭС-ке. Азық-түлік салғырты — астық артығын нарықтан ~40 есе төмен бағамен мемлекетке міндетті өткізу (азық-түлік отрядтары арқылы). «Кім жұмыс істемесе, сол тамақ ішпейді» ұраны; кадеттер, меньшевиктер, эсерлер тыйым салынып, біржақты партиялық жүйе қалыптасты. 1920 ж. желтоқсанда ГОЭЛРО жоспары бекітілді. 1921 ж. аштық, шаруа көтерілістері, Кронштадт бүлігі. 1921 ж. наурызда РКП(б) X съезі ЖЭС-ті енгізді: сауда қалпына келді, ақшалай жалақы, 1922 ж. соңында тұрақты валюта — червонец. 1925 ж. бастап ЖЭС қысқартылды, ресми түрде 1931 ж. 11 қазанда жойылды.

КСРО-ның құрылуы. 1922 ж. 27 желтоқсанда төрт республика (РКФСР, Украина, Белоруссия, Закавказье федерациясы) шарт жасасты; 30 желтоқсанда КСРО Кеңестерінің I съезі бекітті; алғашқы Конституция — 1924 ж. 31 қаңтар. Ленин шығу құқығы бар тең одақты жақтады, Сталин — автономияландыруды. Ленин 1924 ж. 21 қаңтарда қайтыс болды; 1920 жж. соңында билік үшін күресте Сталин жеңді.

Түркия. Осман империясы Германияның одақтасы ретінде соғысқа кірді: 1914 ж. 29 қазанда адмирал В. Сушон басқарған осман кемелері Ресейдің Қара теңіз порттарына шабуыл жасады. Империя соғыста жеңіліп, Стамбулды Антанта басып алды. Севр шарты (1920) түрік жерлерін бөлуді, бұғаздарды халықаралық бақылауды, әскерді қысқартуды көздеді. Мұстафа Кемал (Дарданелл қорғанысы үшін паша атағын алған) 1919 ж. мамырда Анадолыға аттанып, басқыншылар мен сұлтанға қарсы соғысты бастады; 1920 ж. Анкарада Түркия Ұлы Ұлттық Мәжілісі жиналды; Севр шартын заңсыз деп жариялады. 1922 ж. тамызда Антанта әскерлері Анадолыдан ығыстырылды.

• 1922 ж. 1 қараша — сұлтандық жойылды;
• 1923 ж. 29 қазан — Түркия республикасы, Кемал — тұңғыш президент;
• 1924 ж. — халифат жойылды, 20 сәуірде конституция; медреселер жабылды, шариғат соттары таратылды;
• 1928 ж. — латын әліпбиіне көшу басталды; 1930 ж. — Орталық банк;
• 1934 ж. 5 желтоқсан — әйелдерге сайлау құқығы; ТҰҰМ Кемалға «Ататүрік» тегін берді. Кемализмнің 6 принципі: республикашылдық, ұлтшылдық, этатизм, лаицизм, халықшылдық, төңкерісшілік.

Мысалдар

1. Азық-түлік салғырты мен салығының айырмасы? — Салғырт бүкіл артықты алды; салық тіркелген үлес, қалғаны — нарыққа.
2. КСРО-ны құрған төрт республика? — РКФСР, Украина, Белоруссия, Закавказье федерациясы (1922).
3. Сұлтандық пен халифат қай жылдары жойылды? — 1922 және 1924.
4. Брест бейбіт шарты қашан жасалды? — 1918 ж. 3 наурыз.

ҰБТ-дағы жиі қателер

• Ақпан революциясын социалистік деу (ол буржуазиялық-демократиялық).
• 25 қазан (ескі стиль) мен 7 қарашаны (жаңа стиль) екі түрлі оқиға деп ойлау.
• ЖЭС Ленин өлгеннен кейін бірден жойылды деу: 1925 ж. қысқару, 1931 ж. ресми жою.
• Сұлтандық пен халифатты бір жылы жойылды деу.
• «Ататүрік» — туған тегі деп ойлау: 1934 ж. берілген.

Өзіңді тексер

1. II Николай қашан тақтан бас тартты? — 1917 ж. 2 наурыз.
2. Корнилов бүлігі не мақсат көздеді? — Әскери диктатура орнату.
3. ЖЭС қай съезде қабылданды? — 1921 ж. наурыз, РКП(б) X съезі.
4. Түркия республикасы қашан жарияланды? — 1923 ж. 29 қазан.
5. Лаицизм дегеніміз не? — Дінді мемлекеттік істерден және ағартудан бөлу.