Бірінші дүниежүзілік соғыс

Оқулықтық тірек

• Алдабек Н.А., Мақашева К.Н., Байзақова Қ.И. «Дүниежүзі тарихы» (1900–1945), 8-сынып, Мектеп, 2024, 8–13, 20, 28–46 б.
• БҰҰ Женева бөлімшесі — The League at Work (https://www.ungeneva.org/en/about/league-of-nations/at-work); БҰҰ заң кеңсесі — The Åland Islands Solution (https://legal.un.org/ola/media/info_from_lc/POB%20Aalands%20Islands%20Exhibition%20opening.pdf).

Негізгі ұғымдар

• Басты қайшылық — ағылшын-герман бәсекесі: Германия отарлық бөлісте «кенже қалдым» деп есептеді.
• Үштік одақ (1882): Германия, Австрия-Венгрия, Италия. 1914 ж. Түркия, 1915 ж. Болгария қосылып, Төрттік одақ (Орталық державалар) деп аталды.
• Антанта («келісім»): 1904 ж. ағылшын-француз келісімі; 1907 ж. 31 тамызда Англия мен Ресей келісімінен кейін Үштік Антанта (Англия, Франция, Ресей).
• Сылтау — 1914 ж. 28 маусымда Сараеводағы Франц Фердинандтың өлтірілуі; себеп — блоктардың отарлар, нарықтар, ықпал үшін күресі.
• Репарация — жеңілген елдің жеңімпаздарға соғыс шығынын өтеуі.
• Мандаттық жүйе — бұрынғы герман отарлары мен Осман империясының араб аймақтарын Ұлттар Лигасы атынан ұлы державалардың басқаруы.

Теория

Әлемнің бөлінуі. XIX ғ. соңғы ширегі — XX ғ. басында индустриалды елдер Африка, Азия, Тынық мұхит аймағын шикізат көзі және өткізу нарығы ретінде басып алды. 1900 жылға қарай бүкіл Африка жеті еуропалық держава арасында бөлінді. Енді қайта бөлу үшін күрес басталды. Соның «алғы сөзі» болған соғыстар: испан-америка (1898), ағылшын-бур (1899–1902), орыс-жапон (1904–1905). Вильгельм II «Біздің болашағымыз — теңізде!» деді; 1900 ж. рейхстаг теңіз қарулану бағдарламасын қабылдады.

Блоктардың қалыптасуы. 1904 жылғы Антантада Франция Мысыр мен Суданнан бас тартты, Англия Мароккодағы француз ықпалын қолдады. 1907 ж. Англия мен Ресей Иран, Ауғанстан, Тибеттегі ықпал аймақтарын бөлісті. Германия Бағдат темір жолын салды (жобаны Түркия 1903 ж. қабылдады), Англия жауап ретінде Кувейтті иеленді. Түрік-итальян соғысы (1911–1912) мен Балқан соғыстары (1913 ж. Екінші Балқан соғысында Болгария жеңілді) жағдайды шиеленістірді.

Соғыстың басталуы. 23 шілдеде Австрия-Венгрия Сербияға 48 сағаттық ультиматум қойды; Сербия 10 талаптың 9-ын қабылдады. 28 шілдеде Австрия-Венгрия Сербияға соғыс жариялады; 1 тамызда Германия — Ресейге, 3 тамызда — Францияға. Бельгияға шабуыл Англияны соғысқа тартты.

Соғыс қимылдары

Жыл	Негізгі оқиғалар
1914	Батыс және Шығыс майдандар. Шлиффен жоспары — Бельгия, Люксембург арқылы Францияны тез талқандап (блицкриг), сосын Ресейге бұрылу. Немістер Парижге 40 км жетті, үкімет Бордоға көшті. Марна шайқасы (2 млн-нан астам) жоспарды күйретті; соғыс ұзаққа созылды.
1915	Негізгі соққы Шығысқа: Польша, Галиция, Балтықтың бір бөлігі алынды, бірақ Ресей соғыстан шықпады. Ақпанда сүңгуір қайық соғысы; Англия — конвой жүйесі. 22 сәуірде Ипрде алғаш химиялық қару (хлор) қолданылды. Мамырда Италия Антанта жағына өтті.
1916	Верден («Верден еттартқышы»). Сомма өзенінде ағылшындар алғаш танк қолданды. Жазда Брусилов Галицияда майданды бұзды. Стратегиялық басымдық Антантаға өтті.
1917–1918	1917 ж. 6 сәуірде шексіз сүңгуір қайық соғысынан кейін АҚШ Германияға соғыс жариялады. 1918 ж. Болгария, Түркия, Австрия-Венгрия тізе бүкті. 11 қараша 1918 ж. Компьен орманында маршал Ф. Фоштың вагонында бітімге қол қойылды.

Соғыстағы жаңа техника: танктер, ұшақтар, радиобайланыс, сүңгуір қайықтар, химиялық қару, газқағарлар. Соғысқа дейін 1905–1906 жж. Англияда «Дредноут» линкоры салынған.

Париж конференциясы 1919 ж. 18 қаңтарда ашылды, 27 мемлекет қатысты, бірақ шешімді «Үлкен үштік» қабылдады: Ллойд Джордж (Англия), Ж. Клемансо (Франция), В. Вильсон (АҚШ).

Бейбіт шарттар: Германиямен — Версаль (1919), Австриямен — Сен-Жермен (1919), Болгариямен — Нейи (1919), Венгриямен — Трианон (1920), Түркиямен — Севр (1920).

Версаль шарты (1919 ж. 28 маусым): Германия соғысқа кінәлі деп танылды, репарация төлеуге міндеттелді; Эльзас пен Лотарингия Францияға қайтарылды; Саар шахталары 15 жылға берілді; Познань, Силезия, Померания мен Шығыс Пруссияның бір бөлігі Польшаға өтті; отарлардан айырылды; әскер 100 мыңмен шектелді, жалпыға бірдей әскери міндет жойылды.

Империялардың күйреуі: Германия, Австрия-Венгрия, Ресей, Осман империялары. Германияда Қараша революциясы (9 қараша) — Веймар республикасы. Австрия-Венгрия орнында — Австрия, Венгрия, Чехословакия, Югославия; Сен-Жермен шарты аншлюсқа тыйым салды. Ресей империясы орнында — Финляндия, Эстония, Латвия, Литва, Польша. Осман империясы орнында — Түрік республикасы, араб аймақтары мандатқа өтті.

Ұлттар Лигасы — жарғысы Версаль шартының бөлігі; 1919 ж. 44 мемлекет қол қойды. Мақсаты — ынтымақтастық, бейбітшілікті сақтау, агрессорға санкция. Органдары: Ассамблея (жылына бір рет) және Кеңес (Англия, Франция, Жапония, Италия + 5 тұрақты емес мүше). Шешімдер бірауыздан қабылданды. Жеңілгендер мен Кеңестік Ресей кірмеді — бұл оның әлсіздігінің бір көрінісі. Қызметі: 1921 ж. Аланд аралдары дауы (Кеңес баяндамашылар комиссиясын тағайындады, аралдар Финляндия егемендігінде қалып, демилитаризацияланды) және 1925 ж. грек-болгар шекара оқиғасы — сәтті істер; ал ұлы держава мүддесі қатысқан Вильно (1921) мен Корфу (1923) істерінде Лига әлсіз болды.

Вашингтон конференциясы (1921–1922) — Қиыр Шығыс пен Тынық мұхит мәселелері: «Төрт держава шарты» (1902–1921 жж. ағылшын-жапон одағын жойды), «Бес держава шарты» (флоттар арақатынасы: АҚШ 5, Англия 5, Жапония 3, Франция 1,75, Италия 1,75), «Тоғыз держава шарты» (Қытайдың егемендігі, «ашық есік»). Версаль мен Вашингтон шешімдері бірге Версаль-Вашингтон жүйесі деп аталады.

Мысалдар

1. Хронологияны реттеңіз: ультиматум, Сараево, Германияның Ресейге соғыс жариялауы, Австрия-Венгрияның Сербияға соғыс жариялауы. — 28.06 Сараево → 23.07 ультиматум → 28.07 Сербияға соғыс → 1.08 Германия Ресейге.
2. Шлиффен жоспарын қандай шайқас күйретті? — 1914 ж. Марна шайқасы.
3. Қай шарт Венгриямен жасалды? — Трианон (1920).
4. «Бес держава шарты» бойынша Жапония флотының үлесі? — 3 (АҚШ пен Англия — 5).

ҰБТ-дағы жиі қателер

• Антанта датасын шатастыру: ағылшын-француз келісімі — 1904, Үштік Антанта — 1907.
• Италияны соғыс бойы Үштік одақта болды деп ойлау: 1915 ж. Антантаға өтті.
• Марнаны 1916 жылға жатқызу (ол — 1914); Верден — Батыс майдан, Брусилов бұзып өтуі — Шығыс майдан.
• АҚШ соғысқа 1914 ж. кірді деу: 1917 ж. 6 сәуір.
• Вашингтон конференциясын еуропалық мәселелер деп ойлау: ол — Тынық мұхит пен Қиыр Шығыс.
• Ұлттар Лигасына Германия мен Кеңестік Ресей бастан кірді деу.

Өзіңді тексер

1. Үштік одақ қай жылы құрылды, кімдер кірді? — 1882; Германия, Австрия-Венгрия, Италия.
2. Химиялық қару алғаш қашан, қайда қолданылды? — 1915 ж. 22 сәуір, Ипр (хлор).
3. Танк алғаш қай шайқаста қолданылды? — 1916 ж., Сомма.
4. Компьен бітімі қашан жасалды? — 1918 ж. 11 қараша.
5. Версаль шарты Германия әскерін қаншаға шектеді? — 100 мың адамға.