Бірінші дүниежүзілік соғыс қарсаңындағы Қытайдың әлеуметтік-экономикалық және саяси

Оқулықтық тірек

• Алдабек Н.А., Мақашева К.Н., Байзақова Қ.И. «Дүниежүзі тарихы» (1900–1945), 8-сынып, Мектеп, 2024, 45–46, 77–84, 90–96, 128–132 б.
• Қайырбекова Р.Р., Ибраева А.С., Аязбаева Г.Н. «Дүниежүзі тарихы» (ҚГБ), 2-бөлім, 11-сынып, Мектеп, 2019, 24–29 б.
• Алдабек Н.А., Макашева К.Н., Байзакова К.И. «Всемирная история» (1900–1945), 8-сынып (орыс тіліндегі басылымы), 2-бас., Мектеп, 2024, PDF беттері: 82–91, 100, 184.
• Britannica — May Fourth Movement (https://www.britannica.com/event/May-Fourth-Movement); New World Encyclopedia — May Fourth Movement (https://newworldencyclopedia.org/entry/May_Fourth_Movement).

Негізгі ұғымдар

• Цин әулеті — XX ғ. басында билікте қалған, экономиканы, әскерді, басқаруды жаңғырта алмаған маньчжур әулеті.
• Сунь Ятсеннің үш халықтық қағидаты (1905): ұлтшылдық, халық билігі (демократизм), халықтың әл-ауқаты.
• Синьхай революциясы (1911–1913) — буржуазиялық революция, мақсаты — монархияны құлату.
• Гоминьдан — 1912 ж. Революциялық одақтан құрылған партия.
• Біртұтас майдан — 1924 ж. Гоминьдан мен ҚКП одағы туралы шешім.
• Танака меморандумы — Қытай, Үндістан, Оңтүстік-Шығыс Азия, кейін Ресей мен Еуропаны жаулау жоспары бар құжат-бағдарлама.
• Дзайбацу — Жапонияның ірі монополиялары.

Теория

Қытай XX ғ. басында батыс державаларына тәуелді, саяси тұрақсыз болды; империалистер елді ықпал аймақтарына бөлуді жалғастырды, халық пен ұлттық буржуазияның наразылығы өсті.

Революциялық одақ (1905). Сунь Ятсен бастаған ұйымдар Қытай революциялық одағына бірікті. Бағдарламасы — үш қағидат:

Қағидат	1905 ж. мазмұны	1924 ж. жаңа мазмұны
Ұлтшылдық	Маньчжур әулетін құлату	Шетел езгісін жою, барлық ұлттардың теңдігі
Халық билігі	Монархияны республикамен ауыстыру	Халыққа тең құқық пен бостандық беретін құрылыс
Халықтың әл-ауқаты	Жерге иелік құқығын теңестіру, прогрессивті жер салығы	Шаруаларды жермен қамту, жұмысшыларды әлеуметтік қорғау
Одақтағы буржуазиялық-помещиктік бөлік үшінші қағидатқа қарсы болды.

Синьхай революциясы. 1911 ж. көктемде Гуанчжоуда, кейін Учанда көтерілістер басталды. 1912 ж. 1 қаңтарда Нанкинде Сунь Ятсен Қытай Республикасының уақытша президенті болып сайланды. Қос билік: оңтүстікте — республика, Пекинде — император билігі. Генерал Юань Шикай 1912 ж. 12 ақпанда алты жасар император Пу Иді тақтан бас тартқызды; Сунь Ятсен келесі күні президенттікті Юань Шикайға берді. 1912 ж. одақ Гоминьдан партиясына айналды (үшінші қағидат бағдарламаға тактикалық себеппен енгізілмеді). Юань Шикай диктатура орнатты: парламентті таратты, Гоминьданға тыйым салды; Сунь Ятсен Жапонияға қайта эмиграцияға кетті.

Бірінші дүниежүзілік соғыс және «21 талап». Қытай бейтараптық жариялады, бірақ Жапония Шаньдун түбегін басып алды. 1915 ж. 18 қаңтарда Жапония Юань Шикайға «21 талап» ультиматумын қойды; 9 мамырда түзетілген нұсқасы қабылданды — бұл күн Қытайда «ұлттық масқара күні» атанды. Юань Шикай 1916 ж. маусымда өлер алдында монархияны қалпына келтіру ойынан бас тартты.

Париж конференциясы және 4 мамыр. Версаль шартының 156-бабы Германияның Шаньдундағы иеліктерін Жапонияға берді. 1919 ж. 4 мамырда Бейжіңде студенттер шеруге шықты; қысым нәтижесінде жапоншыл үш шенеунік қызметтен алынды, кабинет кетті, Қытай шартқа қол қоймады. Жаңа мәдениет қозғалысы Чэнь Дусю редакциялаған «Жаңа жастар» журналынан бастау алып (1915), конфуцийшылдықты сынады, батыс ғылымы мен демократиясын насихаттады.

ҚКП. 1921 ж. жазда Коминтерн бастамасымен Шанхайда құрылтай съезі өтті (идеологтары — Чэнь Дусю, Ли Дачжао); 1922 ж. II съезд Гоминьданмен майдан құруды шешті.

1924 жылғы бетбұрыс. Капиталистік державалардан қолдау таппаған Сунь Ятсен Кеңестік Ресейге жүгінді; Хуанпу әскери мектебі құрылды; 1924 ж. Гуанчжоудағы Гоминьданның I съезі ҚКП-мен біртұтас майдан туралы шешім қабылдады. Сунь Ятсен 1925 ж. көктемде қайтыс болды, содан кейін Гоминьдан ішінде коммунистермен одақ туралы дау басталды.

Ұлттық революция (1925–1927). 1925 ж. 30 мамырда Шанхайда ағылшын полициясының студенттерді атуы революцияны бастады. Чан Кайши бастаған Солтүстік жорық 1926 ж. шілдеде басталды (1928 ж. аяқталды). 1927 ж. сәуірде Нанкин мен Шанхай алынды; Чан Кайши астананы Нанкинге көшіріп, Нанкин үкіметін құрды, коммунистерді баса бастады — біртұтас майдан ыдырады. Нәтижесі: Гоминьданның бірпартиялық авторитарлық билігі; Гоминьдан мемлекеттік банктер, қаржы реформасы, ұлттық капиталды қолдау саясатын жүргізді.

Азамат соғысы. 1928–1930 жж. коммунистер бақылаған аудандарда Кеңестер құрылды; 1931 ж. Жуйцзинде Қытай Кеңес Республикасы жарияланды. 1937 ж. Лугоуцяо көпіріндегі қақтығыстан Жапон-қытай соғысы басталып, ҚКП мен Гоминьдан арасында антияпондық біртұтас майдан жасалды; бірақ екеуі бөлек соғысты. Азамат соғысы іс жүзінде 1949 ж. ғана аяқталды.

Вашингтондағы «Қытай мәселесі». 1921–1922 жж. конференцияда «Тоғыз держава шарты» Қытайдың егемендігі мен аумақтық тұтастығын және «ашық есік» қағидатын жариялады.

Жапония соғыстан кейін. Бірінші дүниежүзілік соғыста ұрысқа қатыспай, әскер мен флотты күшейтті, экономика өсті. 1918 ж. күріш бағасының өсуінен «күріш бүліктері» болды; Кореяда жапондарға қарсы шерулер басталды. 1919 ж. бастап паназиатизмге негізделген шовинистік ұйымдар күшейді. 1923 ж. жер сілкінісі Токионы қиратты (150 мың адам қаза тапты).

Танака және басқыншылық. 1927 ж. генерал Танака премьер болды. Қағидалары: жапон азаматтарына қауіп төнген жерге әскер жіберу, Маньчжурия мен Моңғолияны Қытайдан бөлу. Меморандумның кейбір көшірмелерінде: Қытайды жаулау үшін алдымен Маньчжурия мен Моңғолияны, әлемді жаулау үшін Қытайды алу керек; КСРО-ға шабуыл, «АҚШ-ты талқандау керек» деген сөз бар.

Дағдарыс (1929–1933) Жапонияда: экспорт екі еседен астам қысқарды, ауыл шаруашылығы 50%-ға, өнеркәсіп 32%-ға төмендеді, жібек өндірісі 4 есе қысқарды, жұмыссыздар — 10 млн. Билеуші топтар шығар жолды агрессия мен милитаризациядан көрді: химия өнеркәсібі 2 есе, электротехника 3 есе, қару-жарақ өндірісі 5 есе өсті. Кәсіподақтар таратылды, жұмыс күні 14–16 сағатқа ұзартылды.

Агрессия хронологиясы.

• 1931 ж. қыркүйек — Квантун армиясы Маньчжурияны басып алып, Пу И бастаған Маньчжоу-го қуыршақ мемлекетін құрды;
• 1932 ж. — Жэхэ провинциясы;
• 1933 ж. — Жапония Ұлттар Лигасынан шықты;
• 1936 ж. қараша — Германиямен Антикоминтерндік пакт (ең алдымен КСРО-ға қарсы);
• 1937 ж. наурыз — князь Коноэ үкіметі; «Ұлттық рух лигасы» милитаризмді насихаттады;
• 1940 ж. 27 қыркүйек — Берлинде Жапония, Германия, Италия арасында Үштік пакт (саяси және әскери-экономикалық одақ). Жапонияда біртұтас бұқаралық партия мен көсем болмады — «авторитарлы-монархиялық тәртіп» пен әскери реттелетін капитализм қалыптасты.

М. Ганди. Гандизм — күш қолданбау (ахимса) ілімі; сатьяграха (1907, Оңтүстік Африка) — бейбіт қарсылық. Ұрандар: сварадж (өзін-өзі басқару), свадеши (отандық тауарлар). 1919 ж. Үндістан ұлттық конгресіне кірді, 1920 ж. ынтымақтастықтан бас тарту бағдарламасы қабылданды. 1930 ж. сәуір — «тұз жорығы»; 1942 ж. — «Ағылшындар, Үндістаннан кетіңдер!»; 1947 ж. Маунбеттен жоспары — екі доминион; 1948 ж. 30 қаңтарда Ганди қаза тапты.

Мысалдар

1. Қытай Республикасының уақытша президенті кім болды? — Сунь Ятсен, 1912 ж. 1 қаңтар, Нанкин.
2. Маньчжоу-го қашан, кім құрды? — 1931 ж., Квантун армиясы; басшысы — Пу И.
3. Жапония Ұлттар Лигасынан қай жылы шықты? — 1933.
4. «Тұз жорығы» кімнің қай әдісіне жатады? — Гандидің бейбіт бағынбау (сатьяграха) науқаны, 1930.

ҰБТ-дағы жиі қателер

• Синьхай революциясын социалистік деу (ол буржуазиялық).
• Сунь Ятсен ұзақ президент болды деп ойлау: бірнеше апта ғана, кейін билікті Юань Шикайға берді.
• 1905 және 1924 жылғы қағидаттардың мазмұнын шатастыру.
• Танака меморандумын халықаралық шарт деу: ол — Жапонияның ішкі жоспар-бағдарламасы; Антикоминтерндік пакт — Германиямен келісім.
• Жапония Бірінші дүниежүзілік соғыста көп зардап шекті деу: ұрыстан тыс қалып, күшейді.

Өзіңді тексер

1. Қытай революциялық одағы қай жылы құрылды? — 1905.
2. Пу И қашан тақтан бас тартты? — 1912 ж. 12 ақпан.
3. Біртұтас майдан туралы шешім қай съезде қабылданды? — 1924 ж., Гоминьданның I съезі (Гуанчжоу).
4. Жапония Антикоминтерндік пактке қашан қосылды? — 1936 ж. қараша.
5. «Сварадж» нені білдіреді? — Өзін-өзі басқару.