Әлемдік экономикалық дағдарыстың себептері мен салдары

Оқулықтық тірек

• Алдабек Н.А., Мақашева К.Н., Байзақова Қ.И. «Дүниежүзі тарихы» (1900–1945), 8-сынып, Мектеп, 2024, 111–121, 125–131, 137–140 б.
• Қайырбекова Р.Р., Ибраева А.С., Аязбаева Г.Н. «Дүниежүзі тарихы» (ҚГБ), 2-бөлім, 11-сынып, Мектеп, 2019, 47–51 б.
• Алдабек Н.А., Макашева К.Н., Байзакова К.И. «Всемирная история» (1900–1945), 8-сынып (орыс тіліндегі басылымы), 2-бас., Мектеп, 2024, PDF беттері: 116, 127.
• Assemblée nationale — Le Front populaire et les lois sociales (https://www.assemblee-nationale.fr/dyn/histoire/il-y-a-90-ans-le-front-populaire-et-les-lois-sociales-de-la-republique); Matignon Agreements (https://en.wikipedia.org/wiki/Matignon_Agreements_(1936)).

Негізгі ұғымдар

• Просперити (гүлдену) — 1922 жылдан АҚШ-тағы өнеркәсіптік өрлеу.
• Акция — акционерлік қоғам капиталындағы үлесті растайтын бағалы қағаз; қор биржасы — акциялар саудасы орны (Нью-Йорк, Уолл-стрит); алыпсатарлық — қымбатқа сату үшін акция сатып алу; банкроттық — борышты өтей алмау.
• «Қара бейсенбі» — 1929 ж. 24 қазан, Уолл-стриттегі дүрбелең; Ұлы тоқырау басталды.
• Артық өндіріс дағдарысы — өндіріс жалақыдан тез өсіп, сатып алу қабілеті артта қалды.
• Кейнсшілдік — нарық өзін-өзі реттей алмайды; жоғары жұмысбастылыққа мемлекеттің белсенді араласуымен ғана жетуге болады.
• Социал-реформизм — демократиялық социализмге жету үшін капитализмді реформалау идеологиясы.

Теория

АҚШ 1920 жылдары. Соғыстан ең бай ел, әлемнің қаржы орталығы болып шықты. Республикашылар У. Гардинг (1921–1923) және К. Кулидж (1923–1929): «Американың ісі — бизнес», мемлекеттің ең аз араласуы. Фордтың конвейері — «Форд-Т» 300 доллардан аспады. Жалақы 25%-ға өсті, жұмыссыздық 5%-дан төмен; несиеге сатып алу «тұтыну қоғамын» тудырды. Бірақ көмір, тоқыма құлдырады, фермерлер банкротқа ұшырады.

Себептері. Басты себеп — экономикадағы теңгерімсіздік: тауар шығару жалақыдан тез өсті, көпшіліктің сатып алу қабілеті өндірістен қалды. Биржадағы алыпсатарлық бұл теңгерімсіздікті күшейтті.

Күйреу және салдары. 1929 ж. 24 қазанда («Қара бейсенбі») бір күнде акциялар 10 млрд долларға арзандады; бес күннен кейін дағдарыс жалпыұлттық болды.

Көрсеткіш (АҚШ)	Өзгеріс
Сыртқы сауда	3 есе қысқарды
Ұлттық табыс	шамамен 2 есе азайды
Қызметкерлер / жұмысшылар жалақысы	−40% / −60%
Банктер мен компаниялар	мыңдап банкрот болды
Қала шетінде лашықтардан «гувервилльдер» пайда болды; 1930 ж. жұмыссыздардың Вашингтонға және ірі қалаларға «аштық жорықтары» басталды. Г. Гувердің шаралары нәтиже бермеді; 1932 ж. сайлауда демократ Ф. Рузвельт жеңді.

Дағдарыс жалпыға ортақ болды: Батыста өнеркәсіп орта есеппен 38%-ға қысқарды, жұмыссыздар 26 млн-нан асты. Тарихи салдары: мемлекеттің экономикаға «араласпау» доктринасы жарамсыз болып шықты; 1930 жылдардан мемлекеттік реттеу қалыпты құбылысқа айналды.

Кейнс. Дж. М. Кейнстің «Жұмысбастылықтың, пайыздың және ақшаның жалпы теориясы» кітабы — кейнсшілдіктің негізі. Ол нарықты жоюды емес, мемлекеттің араласуын ұсынды.

Дағдарыстан шығудың үш жолы

Жол	Елдер	Ерекшелігі
Либералды-реформистік	АҚШ («Жаңа бағыт»)	реттеу, демократия сақталды
Социал-реформистік	Франция, Скандинавия	сыртқы сауда мен капитал шығаруды мемлекет бақылады, әлеуметтік сақтандыру
Тоталитарлық	Германия, Италия, Испания, Жапония	нарық бұзылды, орталықтандыру, милитаризация

«Жаңа бағыт» (1933–1941). Барлық банктер уақытша жабылып, бақылауға алынды; алтынға қағаз ақшаны шексіз айырбастау тоқтатылды. Ауыл шаруашылығын реттеу заңы (AAA) — өндірісті қысқартқан фермерлерге төлем. Өнеркәсіпті қалпына келтіру заңы (NIRA) — салалар 17 топқа бөлінді, «адал бәсеке кодексі», жалақы мен жұмыс уақытын реттеу. Бірінші жылы өндіріс 45%-ға өсті. Қоғамдық жұмыстар; 1935 ж. «Вагнер актісі» (ереуіл мен кәсіподақ құқығы) және АҚШ тарихындағы алғашқы «Әлеуметтік қамсыздандыру туралы» заң (зейнетақы, жәрдемақы); 1938 ж. ең төменгі жалақы туралы заң. Бірақ толық жұмыссыздықты жою мақсаты 1930 жж. соңына дейін орындалмады.

АҚШ-тың сыртқы саясаты. Соғыстан кейін АҚШ оқшаулану саясатын ұстанды. Рузвельт 1937 ж. Жапонияның Қытайға агрессиясынан кейін одан бас тартты; 1941 ж. тамызда Черчилльмен Атлантикалық хартия; 1941 ж. 7 желтоқсанда Перл-Харборға шабуылдан кейін АҚШ соғысқа кірді. Рузвельт 1936, 1940, 1944 жж. қайта сайланды.

Франция. Дағдарыс 1930–1935 жж.; сыртқы сауда мен алтын қоры екі есе қысқарды. 1932 ж. солшылдар жеңіп, қоғамдық жұмыстар мен жұмыссыздарға көмек енгізді; демократия сақталды.

Француз фашизмі және Халық майданы. Фашистік лигалар (де ла Роктың «Отты кресттері») күшейді. 1934 ж. 6 ақпанда 20 мыңға жуық фашист Парижде парламентке шабуыл жасамақ болды; Даладье үкіметі кетті. 12 ақпанда антифашистік наразылық; 1934 ж. жазда коммунистер мен социалистер келісімі, оларға радикалдар қосылды. 1935 ж. әскерилендірілген фашистік ұйымдарға тыйым салынып, Халық майданы құрылды. 1936 ж. сайлауда жеңіп, социалист Л. Блюм үкіметті басқарды (коммунистер үкіметке кірмей, қолдау уәде етті). Матиньон келісімдері (1936 ж. 7 маусым): Матиньон сарайында кәсіпкерлер конфедерациясы (CGPF) мен кәсіподақ (CGT) жалақыны өсіруге және кәсіподақ еркіндігіне келісті; 40 сағат пен ақылы демалыс кейін заңмен бекітілді. Реформалар: 40 сағаттық жұмыс аптасы, ұжымдық шарттар, екі апталық ақылы демалыс, жалақы 7–15%-ға өсті, ірі табысқа салық, фашистік лигаларды тарату, әскери өнеркәсіпті ішінара ұлттандыру.

Күйреуі. Басты жік — Испания (социалистер мен радикалдар «араласпау» саясатын, коммунистер республикаға көмекті жақтады). 1938 ж. радикал Э. Даладье премьер болып, әлеуметтік бағдарламаларды тоқтатты, Мюнхен келісіміне қол қойды; 1938–1939 жж. радикалдар мен социалистер майданнан шықты. Нәтижесі: Францияда Халық майданы фашистерді билікке жібермеді.

Мысалдар

1. Дағдарыстың басты себебі? — Артық өндіріс: өндіріс табыстан озып кетті.
2. Францияның дағдарыстан шығу жолы? — Социал-реформистік.
3. Халық майданы үкіметінің басшысы? — Леон Блюм (1936).

ҰБТ-дағы жиі қателер

• Дағдарысты тауар тапшылығынан деу: керісінше, артық өндіріс.
• Биржа күйреуін жалғыз себеп деу: ол бар теңгерімсіздікті күшейтті.
• «Жаңа бағытты» Гуверге телу: ол — Рузвельттің саясаты.
• Даладьені Халық майданы реформаларының авторы деу: ол оларды тоқтатты.

Өзіңді тексер

1. Гардинг пен Кулидждің ұраны? — «Американың ісі — бизнес».
2. NIRA бойынша салалар нешеге бөлінді? — 17 топқа.
3. АҚШ-та алғашқы мемлекеттік зейнетақы қай заңмен енгізілді? — 1935 ж. «Әлеуметтік қамсыздандыру туралы».
4. Парижде фашистердің парламентке шабуылы қашан болды? — 1934 ж. 6 ақпан.
5. Атлантикалық хартия қашан қабылданды? — 1941 ж. тамыз.