Еуропа елдеріндегі тоталитарлық режимдер. И.В

Оқулықтық тірек

• Алдабек Н.А., Мақашева К.Н., Байзақова Қ.И. «Дүниежүзі тарихы» (1900–1945), 8-сынып, Мектеп, 2024, 59–64, 126–130, 142–148, 203–204 б.
• Алдабек Н.А., Макашева К.Н., Байзакова К.И. «Всемирная история» (1900–1945), 8-сынып (орыс тіліндегі басылымы), 2-бас., Мектеп, 2024, PDF беттері: 145, 176, 178–180.

Негізгі ұғымдар

• Тоталитаризм — мемлекеттің қоғам мен адам өмірінің барлық саласын толық бақылауына негізделген билік жүйесі; басқаруды біржақты партиялық-бюрократиялық топ ұстайды.
• Әміршіл-әкімшіл жүйе — партияның монополиялық билігі, Сталиннің жеке билік режимі, экономиканы толық ұлттандыру, мемлекеттік органдарды партиялық органдармен ауыстыру, әміршіл-репрессиялық басқару әдістері.
• Индустрияландыру — техникалық артта қалуды жеңу, экономикалық тәуелсіздік, қорғаныс өнеркәсібін құру.
• Ұжымдастыру — шаруа шаруашылықтарын колхоздарға біріктіру; жалға беру мен жалдамалы еңбекке тыйым, кулактарды тәркілеу.
• ГУЛАГ — тұтқындар еңбегі пайдаланылған лагерьлер жүйесі.
• Социалистік реализм — өмірді бар күйінде емес, социализм уәде еткендей көрсететін, партиялық цензураға бағынған өнер.

Теория

Тоталитаризмнің түрлері. Дағдарысты мемлекеттік реттеудің «үшінші», тоталитарлық жолы Италия, Испания, Жапонияға тән, Германияда толық көрінді: нарықтық қатынастар бұзылады, экономика орталықтандырылады, милитаризацияланады. КСРО-да тоталитаризм жоспарлы экономикаға сүйенді.

Алғышарттары. Тамыры — «әскери коммунизм»: мәселелер бұйрықпен шешілді. 1924 ж. Ленин қайтыс болғаннан кейін партия басшылары арасында билік үшін күрес басталды, оны Саяси бюро мүшесі, ОК Бас хатшысы Сталин жеңді. 1920 жж. соңы — 1930 жж. әміршіл-әкімшіл жүйе қалыптасты: экономиканы қатаң орталықтандыру, партиялық-мемлекеттік бюрократияның үстемдігі.

Тоталитарлық жүйе элементтері (оқулық бойынша):

1. біржақты партиялықты күштеп енгізу;
2. билеуші партия ішіндегі оппозицияны жою;
3. мемлекетті партияның басқаруы, мемлекеттік аппаратты оның құралына айналдыру;
4. билікті бөлу қағидатын жою;
5. азаматтық бостандықтарды жою;
6. авторитарлық ойлау және көсемге табыну. Бақылау үшін НКВД пайдаланылды. Отанды сүю Сталинді сүюмен теңестірілді, жетістіктер «көсемнің дана басшылығына» телінді. 1936 жылғы Конституция құқықтар мен бостандықтарды ресми жариялағанымен, мемлекет оларға кепілдік бермеді.

Индустрияландыру. Міндеті 1925 ж. соңында қойылды (XIV съезд — «индустрияландыру съезі»). Базалық салалар: отын, металлургия, химия, машина жасау. 1927 ж. бастап бірінші бесжылдық жоспары әзірленді. Құрылыстар: Түркістан-Сібір темір жолы (1500 км), 1926 ж. Сталинград трактор зауыты мен ДнепроГЭС бастауы. 1933–1937 жж. техникалық артта қалушылық жойылды, жеке капитал өнеркәсіптен ығыстырылды, аграрлық ел аграрлы-индустриалды елге айналды. Бағасы — орасан материалдық және адам ресурстарының шығыны.

Жоспарлы мен нарықтық экономика.

	Жоспарлы (КСРО)	Нарықтық (АҚШ, Франция)
Кім шешеді	Мемлекет жоспарлайды және бөледі	Нарық пен жеке меншік
Артықшылығы	Ресурстарды мақсатқа жұмылдыру	Икемділік
Кемшілігі	Мәжбүрлеу, орталықтандыру	Артық өндіріс дағдарыстары
Есте сақта: ЖЭС кезінде (1921 жылдан) КСРО-да нарыққа рұқсат етілген.

Ұжымдастыру. Ауыл азық-түлік көзі әрі өнеркәсіпке қаржы көзі саналды. Кулактардың бір бөлігі тұтқындалды, бір бөлігі отбасымен солтүстік және шалғай аудандарға жер аударылды, басқалары колхоз жерлерінен тыс көшірілді. 1928–1929 жж. басталған ұжымдастыру 1932 ж. миллиондаған адамның өмірін алған аштыққа әкелді. 1937 ж. шаруашылықтардың 93%-ы колхозға кірді.

1937–1938 жж. жаппай репрессиялар партия, мемлекет, әскер қызметкерлерін, ғылыми-техникалық мамандарды және шығармашылық зиялыларды қамтыды. Қазақ зиялылары: Ә. Бөкейханов, А. Байтұрсынов, М. Дулатов, С. Сейфуллин, Т. Рысқұлов, Ж. Сәдуақасов және т.б.; отбасылары да жазаланды. Саяси бюро мүшелерінің (1917–1934) 75%-ы, бес маршалдың үшеуі репрессияланды — жүйені құрушылардың өздері де зардап шекті.

ГУЛАГ өсуі:

Күн	Тұтқындар саны
1929 ж. 1 шілде	23 мың
1930 ж.	95 мың
1931 ж.	155 мың
1934 ж. 1 қаңтар	510 мың
Тұтқындар каналдар, жолдар, өнеркәсіп нысандарын тегін салды.

Мәдениет. Өнер партиялық цензураға бағынып, социалистік реализмге бағытталды; Сталиннің портреттері мен мүсіндері мекемелердің міндетті атрибутына айналды. Германияда да 1933 ж. экспрессионизм талқандалып, модернизм «азғындаған өнер» деп жарияланды — тоталитарлық режимдер өнерге өз идеологиясын таңды.

Сыртқы саясат (1930 жж. соңы). Қайшылықты бағыт: 1930 жж. КСРО Маньчжурияны Жапонияның МХР-ды тануы үшін таныды. 1939 ж. сәуір-тамызда ағылшын-француз келіссөздері сәтсіз аяқталды. 1939 ж. 23 тамызда Молотов-Риббентроп пактісі: шабуыл жасамау және құпия хаттама бойынша ықпал аймақтары (Латвия, Эстония, Финляндия, шығыс Польша, Бессарабия — КСРО-ға; Литва мен батыс Польша — Германияға). 17 қыркүйекте кеңес әскері Польшаға кірді; Батыс Украина мен Батыс Белоруссия қосылды. 1939 ж. күзде Балтық елдері шарттарға мәжбүрленді. 1939 ж. 30 қарашада Финляндияға шабуыл басталды; Ұлттар Лигасы КСРО-ны шығарды; 1940 ж. наурызда бітім, Финляндия аумағының 11%-ы КСРО-ға өтті.

Мысалдар

1. Әміршіл-әкімшіл жүйенің белгісін таңдаңыз: А) көппартиялық; В) билікті бөлу; С) экономиканы толық ұлттандыру. — С.
2. 1937 жылға қарай колхоздарға шаруашылықтардың қанша пайызы кірді? — 93%.
3. «Индустрияландыру съезі» қай съезд? — XIV съезд (1925 ж. соңы).
4. Қай қазақ қайраткерлері репрессияға ұшырады? — Ә. Бөкейханов, А. Байтұрсынов, М. Дулатов, С. Сейфуллин, Т. Рысқұлов.

ҰБТ-дағы жиі қателер

• 1936 ж. Конституция бостандықтарды қамтамасыз етті деу: ресми жарияланғанымен, кепілдік берілмеді.
• Ұжымдастыру 1930 ж. аяқталды деу: 1937 ж. 93%.
• Репрессия тек саясаткерлерді қамтыды деу: мамандар, әскер, зиялылар, шаруалар да.
• Әміршіл-әкімшіл жүйе мен тоталитаризмді бірдей деу: біріншісі — басқару тәсілі, екіншісі — бүкіл қоғамды бақылау.
• КСРО-да ешқашан нарық болмады деу: ЖЭС кезінде болды.

Өзіңді тексер

1. Сталиндік жүйенің тамыры қай саясатта? — «Әскери коммунизмде».
2. Бірінші бесжылдық жоспары қашан әзірлене бастады? — 1927 ж.
3. Ұжымдастыру қандай аштыққа әкелді? — 1932 жылғы ашаршылыққа.
4. 1934 ж. басында ГУЛАГ-та қанша тұтқын болды? — 510 мың.
5. Социалистік реализмнің мәні? — Өмірді социализм уәде еткендей көрсету.