DAMOO

География · ҰБТ 2026 · 06. Елтану және саяси география негіздері. Геосаясат

Дүниежүзі аймақтары

Тестті бастау

Тест тапсыру үшін жүйеге кіру немесе тіркелу керек.

Конспект

Оқулықтық тірек

  • Егорина А.В., Нұркенова С.Е., Алиасқаров Д.Т., Шимина Е.П. «География. 7 сынып», 7-сынып, Атамұра, 2025, б. 186–190
  • Қаймулдинова К. «География. 11-сынып» (ҚГБ), 11-сынып, Мектеп, 2019, б. 213–231

Негізгі ұғымдар

  • Дүниежүзін аудандастыру — ғаламдық кеңістікті табиғи, тарихи-мәдени, әлеуметтік-экономикалық және саяси белгілері бойынша жүйелеу әдісі.
  • Тарихи-мәдени аудан — халықтарының өмірі, тарихи тағдыры, әлеуметтік-экономикалық дамуы, мәдени-тұрмыстық ерекшелігі ұқсас елдер тобы.
  • Мәдениет — материалдық және рухани байлықтың жиынтығы; тіл — мәдениеттің басты байланыстырушы күші.
  • Этнография — халықтардың өмір салтын, тегін, шаруашылық жүргізу тәсілдерін зерттейтін ғылым.

Теория

1. Аудандастыру не үшін қажет?

  1. Кеңістіктік ақпаратты жүйелеу: 200-ден астам мемлекет пен мыңдаған халықты бірыңғай өлшемдермен жіктеу.
  2. Халықаралық саясат пен сауданы жоспарлау: БҰҰ, Дүниежүзілік банк, ТҰК аймақтық бағдарламалары.
  3. Ғаламдық қауіпсіздік пен дағдарыстарды бақылау: климаттық, көші-қондық, әскери қатерлерді аймақтық деңгейде шектеу.

2. Аудандастыру жүйелері

Жүйе Бірліктер
Физикалық-географиялық материктер, климаттық белдеулер, табиғат зоналары
Тарихи-мәдени Батыс Еуропа, Шығыс Азия, Ислам дүниесі, Латын Америкасы, Тропиктік Африка
Ресми статистикалық БҰҰ-ның M49 стандарты

Материк пен мәдени аймақ бірдей емес: Еуразия бір материк, бірақ онда ондаған өркениет қалыптасқан. Аймақ шекаралары жаһандану мен геосаяси өзгерістерге байланысты өзгеріп отырады.

3. Тарихи-мәдени аймақтар (7-сынып)

  • ЮНЕСКО жіктемесі бойынша 7 ірі аймақ: Еуропалық, Араб-мұсылмандық, Үнді, Қиыр Шығыстық, Тропиктік-Африкалық, Солтүстік Американдық, Латын Американдық.
  • Айырмашылық белгілері: мәдени ескерткіштер, дін, ұлттық дәстүр, шаруашылық түрі; материалдық мәдениет — баспана, көлік, тағам, киім, фольклор.
  • Ежелгі дүниенің 7 кереметі: Хеопс пирамидасы, Семирамида бағы, Галикарнас кесенесі, Артемида ғибадатханасы, Зевс мүсіні, Родос алыбы, Александрия шамшырағы. Жаңа тізім: Ұлы Қытай қорғаны, Петра, Рио-де-Жанейродағы Христос мүсіні, Мачу-Пикчу, Чичен-Ица, Колизей, Тәж-Махал.

4. Қазақстанның аймақтық жүйелердегі орны (11-сынып)

  • Физикалық-географиялық: Еуразияның қоңыржай белдеуінің ішкі бөлігі, мұхиттардан мыңдаған км алыс; Жайықтың батысы (аумақтың 10–14%-ы) — Еуропа, негізгі бөлігі — Азия дүние бөлігі. Батыстан шығысқа ~3000 км, солтүстіктен оңтүстікке ~1600 км; аумағы бойынша әлемде 9-орын.
  • Тарихи-географиялық: Ұлы Дала (Дешті Қыпшақ) өркениетінің кіндігі, көшпелілер мәдениетінің отаны; Ұлы Жібек жолының негізгі тармақтары өткен.
  • Геосаяси сәйкестік: БҰҰ жіктемесінде — Орталық Азия өңірінің жетекші елі; Түркі дүниесінің интеграциялық орталығы. Қазақстан — трансконтиненттік мемлекет (ЕҚЫҰ, УЕФА мүшесі).

5. Қазақстанның серіктестік бағыттары

  • Солтүстік — Ресей: ең ұзын ортақ шекара, ЕАЭО, ҰҚШҰ.
  • Шығыс — Қытай: стратегиялық әріптестік, «Бір белдеу, бір жол» транзиті.
  • Батыс — ЕО (ең ірі сауда серіктесі, тауар айналымының ~40%-ы) және АҚШ (Chevron, ExxonMobil).
  • Орталық Азия — тұрақтылық, шекарааралық су ресурстарын бірлесіп бөлу.
  • Түркі әлемі және Ислам ынтымақтастығы — Түркі мемлекеттері ұйымы, ИЫҰ.

6. Ғаламдану жағдайында болжам: энергетикалық көшу (жасыл сутек, күн мен жел энергиясы, атом отынының толық циклі); Қытай мен Еуропа арасындағы құрлықтық мультимодальды хаб; Орталық Азияның ортақ нарығының драйвері (2040 ж. өңір халқы 80 млн-нан асады); азық-түлік қауіпсіздігінің кепілі.

Мысалдар

  1. Батыс Еуропа мен Латын Америкасы қай жүйе бойынша бөлінген? Тарихи-мәдени аудандастыру.
  2. Қазақстан аумағының Еуропа бөлігі қай өзеннің батысында? Жайық (Орал) өзенінің батысында.
  3. Қазақстан мен Ресей ынтымақтастығы қай ұйымдар аясында? ЕАЭО және ҰҚШҰ.
  4. Мачу-Пикчу қай тізімде? Дүниенің жаңа жеті кереметі.

ҰБТ-дағы жиі қателер

  • Материктерді мәдени аймақтармен бірдей деп санау.
  • Аймақ шекаралары мәңгі өзгермейді деп ойлау.
  • Қазақстанды тек азиялық ел деп есептеу — ол трансконтиненттік мемлекет.
  • Тарихи-мәдени аймақты тек саяси шекарамен немесе тек климатпен анықтау.
  • Табиғи кереметтерді тарихи-мәдени ескерткіштерге жатқызу.

Өзіңді тексер

  1. ЮНЕСКО бойынша неше ірі тарихи-мәдени аймақ бар? — Жеті.
  2. Аумағы бойынша Қазақстан әлемде нешінші орында? — 9-орында.
  3. БҰҰ жіктемесінде Қазақстан қай өңірге жатады? — Орталық Азия.
  4. Қазақстанның ең ірі сауда серіктесі? — Еуропалық одақ.
  5. БҰҰ-ның статистикалық аудандастыру стандарты? — M49.

Осы бөлімнің басқа тақырыптары