Дүниежүзі елдері

Оқулықтық тірек

• Егорина А.В., Нұркенова С.Е., Алиасқаров Д.Т., Шимина Е.П. «География. 7 сынып», 7-сынып, Атамұра, 2025, б. 235–243
• Әбілмәжінова С.Ә., Каймулдинова К.Д., Шакирова Н.Д. «География. 8 сынып», 8-сынып, Мектеп, 2025, б. 227–238, 264–267
• Усиков В.В., Егорина А.В., Усикова А.В., Зәбенова Г.Б. «Қазақстан географиясы», 2-бөлім, 9-сынып, Атамұра, 2024, б. 205, 230–236

Негізгі ұғымдар

• Саяси карта — елдер мен шекаралар, әкімшілік-аумақтық бөлініс, астаналар; жаңа мемлекеттердің пайда болуы, мәртебе мен шекаралардың өзгеруі. Оларды саяси география зерттейді (негізін Ф. Ратцель салды, «Саяси география», 1897 ж.).
• Саяси картаның нысандары: тәуелсіз мемлекеттер, тәуелді аумақтар (өзін-өзі басқару мәртебесі жоқ), танылмаған елдер мен мәртебесі анықталмаған аумақтар.
• Тәуелсіз мемлекеттер саны (8-сынып): 195 — Еуропа 44, Азия 48, Африка 54, Солтүстік Америка 2, Латын Америкасы 33, Аустралия мен Океания 14. 9-сынып оқулығында: 240 ел мен аумақ, оның 194-і егемен мемлекет.

Теория

1. Географиялық жағдайы бойынша жіктеу (7-сынып)

Түрі	Мысал
Құрлықішілік	Қазақстан, Моңғолия, Қырғызстан, Боливия, Чад, Нигер
Теңіз жағалаулық	Қытай, Ресей, Үндістан
Аралдық	Куба, Кипр, Ирландия, Исландия, Шри-Ланка
Түбектік	Испания, Италия, Португалия, Норвегия
Архипелаг-ел	Жапония, Филиппин, Индонезия

Әлемде 44 құрлықішілік мемлекет: Африка — 16, Еуропа — 14, Азия — 12, Оңтүстік Америка — 2. Ең ірісі — Қазақстан (2 724 900 км²), одан кейін Моңғолия.

2. Саяси типология

• Басқару нысаны: монархия (билік мұрагерлікпен беріледі) — 30 монархия (Еуропа 12, Азия 14, Африка 3, Океания 1); республика (жоғары билік — сайланбалы орган) — 166 республика.
  • Конституциялық монархиялар: Ұлыбритания, Норвегия, Швеция, Дания, Бельгия, Нидерланды, Жапония.
  • Абсолюттік монархиялар: БАӘ, Бахрейн, Катар, Кувейт, Оман; теократиялық түрі: Бруней, Сауд Арабиясы, Ватикан.
  • Монархияға оралу: Испания (1975), Камбоджа (1993); республикаға өту: Непал (2008).
• Мемлекеттік құрылым: унитарлы (бірыңғай орталық басқару, ортақ заңдар: Қазақстан, Италия, Франция, Жапония, Ұлыбритания) және федеративті (субъектілерінде билік белгілері бар).

3. Саяси картаның қалыптасу кезеңдері: ежелгі (V ғ. дейін: Египет, Карфаген, Греция, Рим); орта ғасырлық (V–XV ғ.); жаңа (XVII ғ. — Бірінші дүниежүзілік соғыс: отарлау); ең жаңа (Бірінші дүниежүзілік соғыстан бүгінге дейін: отарлық жүйенің ыдырауы, жаңа мемлекеттер, интеграция).

• Сандық өзгерістер: жаңа жерлерді қосу, соғыстан кейін жер жоғалту, келісім бойынша айырбас, елдердің бірігуі не бөлінуі.
• Сапалық өзгерістер: егемендік алу, басқару нысанының не құрылымның өзгеруі, астананың ауысуы. Қазіргі кезде көбіне сапалық өзгерістер жүреді.
• Мысалдар: 1948 ж. — Израиль құрылды, Корея КХДР мен Корея Республикасына бөлінді; 1949 ж. — ҚХР; 1960 ж. — «Африка жылы» (17 ел тәуелсіздік алды).

4. Экономикалық даму деңгейі бойынша топтастыру (БҰҰ) Басты өлшем — жан басына ЖІӨ (2022 ж., мың доллар): дамыған елдер — 48, өтпелі экономикалы елдер — 10, әлем — 10, дамушы елдер — 5 (Африка — 2).

• Экономикасы дамыған елдер (41 ел, «алтын миллиард»): «Үлкен жетілік» (G7) — АҚШ, Жапония, Германия, Ұлыбритания, Франция, Италия, Канада (әлем халқының 10%-ы, ЖІӨ-нің 47%-ы); Еуропаның шағын елдері; Еуропадан тыс елдер (Израиль, Аустралия, Жаңа Зеландия).
• Дамушы елдер — ең әртекті топ: бір полюсінде жаңа индустриялық елдер («азиялық жолбарыстар»: Сингапур, Оңтүстік Корея, Тайвань), екінші полюсінде — ең аз дамыған елдер. Қытай — жетекші дамушы ел.
• Өтпелі экономикалы елдер — бұрынғы социалистік елдер.

5. Халықаралық ұйымдар

• Ғаламдық: БҰҰ (1945 ж., штаб-пәтері Нью-Йоркте); арнаулы мекемелері — ЮНЕСКО (білім, ғылым, мәдениет), МАГАТЭ (атом энергиясы), ХВҚ мен Дүниежүзілік банк (қаржы).
• Аймақтық: ТМД, ШЫҰ, ЕҚЫҰ, Еуропалық Одақ, ЕАЭО, Түркі мемлекеттері ұйымы.
• ШЫҰ 2001 ж. құрылды («Шанхай бестігі»: Ресей, Қазақстан, Қырғызстан, Тәжікстан, Қытай; кейін Өзбекстан, Үндістан, Пәкістан, Беларусь).
• Мақсаты бойынша: бейбітшілік пен қауіпсіздік (БҰҰ, ЕҚЫҰ, ШЫҰ), сауда мен қаржы (ДСҰ, ХВҚ, Дүниежүзілік банк), экономикалық интеграция (ЕО, ЕАЭО), мәдениет (ЮНЕСКО, ТҮРКСОЙ).

Мысалдар

1. Индонезия қай типке жатады? Архипелаг-ел.
2. Астананың ауысуы — сандық па, сапалық өзгеріс пе? Сапалық өзгеріс.
3. Сауд Арабиясы — қандай басқару нысаны? Абсолюттік (теократиялық) монархия.
4. Канада G7-ге кіре ме? Иә, G7 құрамында.

ҰБТ-дағы жиі қателер

• Басқару нысаны (монархия/республика) мен мемлекеттік құрылымды (унитарлы/федеративті) шатастыру.
• Тәуелді аумақтарды тәуелсіз мемлекет деп санау.
• Құрлықішілік елдер Азияда ең көп деу — Африкада (16).
• Қазіргі уақытта көбіне сандық өзгерістер жүреді деп ойлау.
• Қытайды экономикасы дамыған елдерге жатқызу; G7-ге Испания, Аустралияны қосу.
• ХВҚ мен ДСҰ-ны шатастыру; ЕАЭО-ны ғаламдық ұйым деу.

Өзіңді тексер

1. Ең ірі құрлықішілік мемлекет? — Қазақстан.
2. Әлемде неше монархия бар? — 30.
3. «Африка жылы» қай жыл? — 1960 ж. (17 ел тәуелсіздік алды).
4. Саяси географияның негізін кім салды? — Ф. Ратцель.
5. Елдерді экономикалық деңгейі бойынша топтастырудың басты өлшемі? — Жан басына шаққандағы ЖІӨ.