Геоэкономика негіздері

Оқулықтық тірек

• Каймулдинова К.Д., Бейкитова А.Т. «География. 10-сынып ҚГБ», 10-сынып, Мектеп, 2019, б. 91–110
• Қаймулдинова К. «География. 11-сынып» (ҚГБ), 11-сынып, Мектеп, 2019, б. 132–168, 180–189
• Әбілмәжінова С.Ә., Каймулдинова К.Д., Шакирова Н.Д. «География. 8 сынып», 8-сынып, Мектеп, 2025, б. 217–218

Негізгі ұғымдар

• Геоэкономика — экономика мен географияның тоғысындағы бағыт; мемлекеттердің сыртқы экономикалық мүдделерін кеңістіктік тұрғыда зерттейді.
• Экономикалық география өндіргіш күштердің орналасуы мен аумақтық мамандануды зерттейді, ал геоэкономика мемлекеттер мен ТҰК-тің әлемдік нарықтар, шикізат көздері және қаржылық бақылау үшін күресін талдайды.
• Аймақтың экономикалық даму әлеуеті — аумақтың табиғи, еңбек, өндірістік, инфрақұрылымдық және инновациялық ресурстарының жиынтық мүмкіндігі.
• Құрлықішілік ел (landlocked country): Қазақстан — ашық мұхитқа шыға алмайтын әлемдегі ең ірі мемлекет.

Теория

1. Географиялық кеңістіктің рөлі

• Экономикалық-географиялық жағдай (ЭГЖ) және көлік дәліздері шешуші мәнге ие.
• Құрлықішілік орналасу экспорт логистикасын қымбаттатады, сондықтан балама бағыттар қажет — Транскаспий халықаралық көлік бағыты (ТХКБ).

2. Дүниежүзілік шаруашылықтың кеңістіктік моделі (И. Валлерстайн)

Аймақ	Сипаты	Мысал
Орталық	жоғары технология, ғылым, қаржы, қызмет; постиндустриялық	АҚШ, Батыс Еуропа, Жапония
Жартылай периферия	өнеркәсібі дамыған, нарығы жедел өсуші	Қытай, Үндістан, Бразилия, Қазақстан, Түркия
Периферия	арзан шикізат пен жұмыс күшін жеткізуші аграрлық елдер	Африка, Оңтүстік Азия

Шаруашылық құрылымы типтері: аграрлық, индустриялық, постиндустриялық (қызмет пен IT 60–70%-дан жоғары).

3. Қазақстан экономикасының құрылымы

• Бірінші сектор: тау-кен өндіру (мұнай, газ, көмір, металл кендері, уран), ауыл шаруашылығы.
• Екінші сектор: металлургия, машина жасау, мұнай өңдеу, химия, құрылыс материалдары.
• Үшінші сектор: көлік, логистика, қаржы, сауда, байланыс, білім, медицина — ЖІӨ-нің 50%-дан астамы.

4. Макроөңірлердің мамандануы

Өңір	Мамандануы
Батыс	мұнай, газ, мұнай-химия, Каспий порттары
Солтүстік	бидай, темір кені, боксит, Екібастұз көмірі, алюминий
Орталық	қара металлургия (Теміртау), көмір, мыс (Балқаш, Жезқазған)
Шығыс	түсті және сирек металдар (мырыш, қорғасын, титан, тантал), Ертіс СЭС каскады
Оңтүстік	суармалы егіншілік (мақта, күріш, жеміс), фосфорит, тамақ және жеңіл өнеркәсіп, қаржы (Алматы, Шымкент)

5. Аймақтық әлеует және теңсіздік

• Әлеует құрылымы: табиғи-ресурстық; демографиялық және еңбек; өндірістік-инфрақұрылымдық; инновациялық және қаржылық.
• Өңірлер типологиясы: драйвер-өңірлер (Астана, Алматы, Шымкент, Атырау облысы); өнеркәсіптік (Қарағанды, Павлодар, ШҚО, Маңғыстау); аграрлық-индустриялық (Қостанай, Ақмола, СҚО, Түркістан); қолдауды қажет ететін (Қызылорда, Ұлытау, Жетісу).
• Теңестіру тетіктері: субвенциялар (дотациялық өңірлерге қайтарымсыз қаржы) және бюджеттік алып қоюлар (донор-өңірлерден: Алматы, Астана, Атырау, Маңғыстау); кластерлер; еңбек ресурстарын оңтүстіктен солтүстік пен шығысқа ерікті көшіру.
• Мамандану коэффициенті: $K_л = \dfrac{Д_р}{Д_с}$ — сала үлесінің аймақтағы және елдегі арақатынасы; $K_л > 1$ болса, сала — аймақтың маманданған саласы.

6. Даму стратегиялары

• Арнайы экономикалық аймақтар (АЭА): салықтық жеңілдіктер, дайын инфрақұрылым; «Ақтау теңіз порты», «Хоргос — Шығыс қақпасы», «ПИТ Алатау», «Павлодар». Қатысушылар конкурстық іріктеуден өтеді.
• Шикізатты терең өңдеу (мұнай-газ химиясы, астықты өңдеу) — қосылған құны жоғары өнім.
• Моноқалаларды әртараптандыру: Сәтбаев, Риддер, Хромтау, Жітіқара.
• «Ауыл — Ел бесігі» жобасы — тірек ауылдардың инфрақұрылымы.
• Өнімді ілгерілету: «Made in Kazakhstan» белгісі, аймақтық брендтер («Алматы апорты», «Шопан ата қаракөлі»), QazTrade арқылы экспорт, «Халал» және «Органик» стандарттары.

Шаруашылықты орналастыру факторлары. Байырғы: аумақ, экономикалық-географиялық жағдай (ЭГЖ), табиғи-ресурстық, көлік, еңбек ресурстары, тұтынушы факторлары. Жаңа (ҒТР кезінде қалыптасқан): ғылымға негізделу және экологиялық факторлар. Н. Н. Баранский ЭГЖ-ның төрт түрін бөлген: орталық, тысқары, көршілік, теңіз маңындағы.

Мысалдар

1. Аймақтағы металлургия үлесі — 30%, елдегі — 10%. $K_л$? $30/10 = 3 > 1$ — маманданған сала.
2. Атыраудағы зауытта мұнайдан полипропилен алу — қай сектор? Екінші (өңдеуші) сектор; мұнай өндірудің өзі — бірінші сектор.
3. Риддер, Хромтау қаласының басты проблемасы? Моноқала — бір кәсіпорынға тәуелділік; шешімі — шағын және орта бизнесті дамыту.
4. Неге Қазақстанға ТХКБ маңызды? Ел құрлықішілік, мұхитқа шығатын балама жолдар қажет.

ҰБТ-дағы жиі қателер

• Экономикалық география мен геоэкономиканы бір деп санау.
• Қазақстанды тек мұнай өндіруші ел деп есептеу — қызмет көрсету ЖІӨ-нің жартысынан астамы.
• Бірінші және екінші секторларды шатастыру.
• Әлеуетті нақты өндіріс көлемімен шатастыру; әлеуетті тек қазба байлықпен өлшеу.
• Теңестіру саясаты барлық облыстардың өндірісін бірдей етеді деп ойлау — ол әлеуметтік игіліктерге тең қолжетімділік.

Өзіңді тексер

1. Құрлықішілік ірі ел ретінде Қазақстанға не тән? — Экспорт логистикасы қымбат, балама көлік дәліздері қажет.
2. Валлерстайн моделінің үш бөлігі? — Орталық, жартылай периферия, периферия.
3. Шығыс Қазақстанның мамандануы? — Түсті және сирек металлургия, гидроэнергетика.
4. Донор-өңірлерді ата. — Алматы, Астана, Атырау, Маңғыстау.
5. «Хоргос — Шығыс қақпасы» деген не? — Арнайы экономикалық аймақ.