Әлеуметтік-экономикалық ресурстар

Оқулықтық тірек

• Егорина А.В., Нұркенова С.Е., Алиасқаров Д.Т., Шимина Е.П. «География. 7 сынып», 7-сынып, Атамұра, 2025, б. 212, 218–222
• Әбілмәжінова С.Ә., Каймулдинова К.Д., Шакирова Н.Д. «География. 8 сынып», 8-сынып, Мектеп, 2025, б. 198–202
• Усиков В.В., Егорина А.В., Усикова А.В., Зәбенова Г.Б. «Қазақстан географиясы», 2-бөлім, 9-сынып, Атамұра, 2024, б. 78–84, 150–155, 164–170, 226

Негізгі ұғымдар

• Еңбек ресурстары — экономикада жұмыс істеуге қабілетті адамдар: 15 жастағы жасөспірімдер (ата-ана рұқсатымен), еңбекке қабілетті жастағылар (ерлер 16–63, әйелдер 16–61, 2028 ж. 1 қаңтарына дейін), жұмыс істейтін зейнеткерлер.
• Экономикалық белсенді халық (ЭБХ) = жұмыспен қамтылғандар + жұмыссыздар (Қазақстанда ~9,5 млн). Оқушылар, студенттер, үй шаруасындағылар — белсенді емес халық.
• Инфрақұрылым — шаруашылық пен халыққа қызмет көрсететін салалар кешені: коммуникациялық жүйе (көлік, байланыс) және әлеуметтік қызмет (сауда, білім, денсаулық, тұрғын үй-коммуналдық, мәдениет, қаржы, рекреация).
• АДИ (адам әлеуеті даму индексі) — өмір ұзақтығы, білім, табыс көрсеткіштерінің жиынтығы; ең жоғары мәні 1.

Теория

1. Жұмыссыздық деңгейі $Ж = \frac{\text{жұмыссыздар}}{\text{ЭБХ}} \cdot 100\%$ 2022 ж. Қазақстан: $460 / 9435 \cdot 100\% \approx 4{,}9\%$. Әлем — 5,5%; Түркия — 10,6%, Франция — 7,3%, АҚШ — 3,7%, Германия — 3,1%, Жапония — 2,6%. ЭБХ-ның ~1/2-і Оңтүстік және Жетісу макроаймақтарында. 2023 ж. 20 млн халықтың 57%-ы — еңбекке қабілетті жаста, 31%-ы — одан жас, 12%-ы — одан үлкен. Еңбек нарығы: сұранысты жұмыс берушілер, ұсынысты ЭБХ құрайды; сұраныс ұсыныстан аз болса — жұмыссыздық. Міндеттер: білім сапасын арттыру және сапалы жұмыс орындарын ашу (қазір олар ~1/5).

2. ЖІӨ және АДИ

• ЖІӨ — барлық салаларда бір жылда өндірілген өнім құны; үш көрсеткіш: абсолюттік көлемі (экономика ауқымы), жан басына шаққанда (даму деңгейі), өсу қарқыны (динамика).
• АДИ деңгейлері: өте жоғары — 0,800 және одан жоғары; жоғары — 0,700–0,800; орташа — 0,550–0,700; төмен — 0,550-ден аз. Қазақстан 2017 ж. ~0,800-ге жетіп, алғаш рет өте жоғары топқа кірді.
• 2022 ж. көшбасшылар: Швейцария (0,967), Норвегия (0,966).

3. Көлік

• Әлемдік жүк айналымындағы үлес: теңіз — 62%, теміржол — 16%, құбыр — 11%, автомобиль — 8%, өзен — 3%.
• Жүк айналымы — тасымалданған жүк массасы × қашықтық, тонна-километрмен (т·км) өлшенеді; жолаушы айналымы — жолаушы-км.
• Қазақстан, 2023 ж.: теміржол — 416 млн т, орташа қашықтық 785 км, 327 млрд т·км (ел көлігінің «қаңқасы»); құбыр — 144 млрд т·км; автомобиль — 30 млрд т·км (жолаушы саны бойынша жетекші, «есіктен есікке»). Әуе көлігінің қашықтығы ең ұзақ (2250 км), бірақ жүк айналымы ең аз.
• Көлік торабы — бірнеше көлік түрі тоғысатын кешен (Алматы, Астана, Ақтау, Қарағанды; әлемде — Нью-Йорк, Лондон, Токио, Сингапур).
• Көлік дәліздері Қазақстан арқылы: Трансазия магистралінің Солтүстік дәлізі; Батыс Еуропа — Батыс Қытай; ТРАСЕКА (Достық — Алматы — Ақтау); Солтүстік — Оңтүстік.

4. Байланыс: 1960 ж. — алғашқы лазер, оптикалық байланыс дәуірі; 1966 ж. — шыны талшық арқылы сигнал жіберу ұсынылды; 1976 ж. — Атлантада алғашқы цифрлық оптоталшықты қалалық телефон жүйесі. Интернет: 1969 ж. 28 қазан — алғашқы байланыс (Калифорния университеті — Стэнфорд); 1991 ж. — «Бүкіләлемдік өрмек». 2023 ж. 5,3 млрд адам интернетті пайдаланды.

5. Әлеуметтік инфрақұрылым және рекреация

• Кешенде ~30 сала; басты міндеті — халыққа қызмет көрсету. Адам саны ең көп тартылған әлеуметтік сала — білім беру.
• Рекреация — денсаулық пен еңбек қабілетін демалыс арқылы қалпына келтіру. Ресурстары: табиғи-рекреациялық (су, орман, тау) және мәдени-тарихи (кесене, мешіт, қорған).
• Мысалдар: Бурабай — басты емдік туризм аймағы; Медеу, Шымбұлақ, Шарын шатқалы; Марқакөл, Алакөл; Бекет ата, Бозжыра.

Мысалдар

1. ЭБХ — 2200 мың, жұмыссыздар — 110 мың. Жұмыссыздық деңгейі? $110/2200 \cdot 100\% = 5\%$.
2. 50 т жүк 400 км-ге тасылды. Жүк айналымы? $50 \cdot 400 = 20\,000$ т·км.
3. АДИ = 0,750. Даму деңгейі? Жоғары (0,700–0,800).
4. Байланыс инфрақұрылымның қай бөлігіне жатады? Коммуникациялық жүйеге (көлікпен бірге).

ҰБТ-дағы жиі қателер

• Студенттер мен үй шаруасындағыларды ЭБХ-ға қосу.
• Жұмыссыздарды бүкіл халыққа бөлу — ЭБХ-ға бөлінеді.
• Еңбек ресурстарын ЭБХ-мен бір деп санау.
• Әлемдік жүк айналымында автомобиль көлігі бірінші деу — теңіз көлігі (62%).
• Жүк айналымын тек массамен өлшеу — қашықтық та ескеріледі.
• АДИ-ді тек табыс көрсеткіші деп ойлау.

Өзіңді тексер

1. АДИ-дің үш құрамдас бөлігі? — Өмір ұзақтығы, білім, жан басына табыс.
2. Жүк айналымының өлшем бірлігі? — Тонна-километр.
3. Қазақстанда жүк айналымы бойынша жетекші көлік түрі? — Теміржол.
4. ТРАСЕКА дәлізі Қазақстанда қай бағытта өтеді? — Достық — Алматы — Ақтау.
5. Жұмыс істейтін зейнеткер еңбек ресурстарына кіре ме? — Иә.