Дүниежүзілік шаруашылықтың салалық және аумақтық құрылымы

Оқулықтық тірек

• Егорина А.В., Нұркенова С.Е., Алиасқаров Д.Т., Шимина Е.П. «География. 7 сынып», 7-сынып, Атамұра, 2025, б. 222–226
• Әбілмәжінова С.Ә., Каймулдинова К.Д., Шакирова Н.Д. «География. 8 сынып», 8-сынып, Мектеп, 2025, б. 203–222
• Усиков В.В., Егорина А.В., Усикова А.В., Зәбенова Г.Б. «Қазақстан географиясы», 2-бөлім, 9-сынып, Атамұра, 2024, б. 186–201, 210–214, 231
• Каймулдинова К.Д., Бейкитова А.Т. «География. 10-сынып ҚГБ», 10-сынып, Мектеп, 2019, б. 101–110

Негізгі ұғымдар

• Дүниежүзілік шаруашылық — халықаралық еңбек бөлінісі мен экономикалық байланыстар арқылы біріккен барлық елдердің ұлттық шаруашылықтарының жиынтығы. Құрамы: ұлттық шаруашылықтар, дүниежүзілік нарық, дүниежүзілік көлік. XIX ғ. соңы — XX ғ. басында қалыптасты (Ұлы географиялық ашылулар, өнеркәсіптік революция, көлік).
• Салалық құрылым — шаруашылықтың салалар бойынша арақатынасы; аумақтық құрылым — шаруашылықтың елдер мен аймақтар бойынша орналасуы.
• Халықаралық географиялық еңбек бөлінісі (ХГЕБ) — елдердің белгілі бір тауар немесе қызмет өндіруге мамандануы және оларды айырбастауы.

Теория

1. Салалық құрылым (үш сектор)

Сектор	Салалар
Бірінші (өндіруші)	өндіруші өнеркәсіп, ауыл, орман, балық шаруашылығы
Екінші (өңдеуші)	өңдеуші өнеркәсіп, құрылыс
Үшінші	қызмет көрсету: қаржы-несие, көлік пен байланыс, әлеуметтік қызмет

Алғашқы екеуі — өндірістік сала, қызмет көрсету — өндірістік емес сала. Салалар арақатынасы елдің даму деңгейін көрсетеді: аграрлық, индустриялық, постиндустриялық (қызмет көрсету 60–70%-дан жоғары) типтер.

2. Өнеркәсіп

• Ескі (дәстүрлі) салалар: көмір, қара және түсті металлургия, тоқыма, тамақ; жаңа: машина жасау, алюминий, пластмасса; ең жаңа: микроэлектроника, робот техникасы, атом, аэроғарыш.
• Отын-энергетика: көмір кезеңі → мұнай кезеңі. Электр өндіру: ЖЭС — 59%, СЭС — 14%, АЭС — 9%, қалғаны — жел, күн, геотермалдық.
• Темір кенінде темір 40–60%; жылына 2,8 млрд т өндіріледі. Болаттың 40%-ы металл сынығынан алынады; Азия — әлемдік болаттың 2/5-і.
• Машина жасау — өнеркәсіп өнімінің 36–40%-ы; химия мен электроника — ең ғылымды қажетсінетін салалар.

3. Ауыл шаруашылығы: ~1,1 млрд адам; тауарлы (интенсивті, агробизнес) және тұтынушы (дәстүрлі) түрлері. «Жасыл революция» — Латын Америкасы, Үндістан, Пәкстан, Индонезия. Меншік түрлері: жеке, мемлекеттік, кооперативтік; Латын Америкасында — латифундиялар. Қазақстанда — шаруа (фермер) қожалықтары, кешенді кәсіпорындар, агроөнеркәсіптік холдингтер. Балық аулау: 9/10-і теңіз бен мұхиттан.

4. Орналастыру факторлары (8-сынып)

• Дәстүрлі: аумақтық, экономикалық-географиялық жағдай, табиғи-ресурстық, көлік, еңбек ресурстары, тұтынушы.
• Жаңа (ҒТР дәуірі): ғылымды қажетсінушілік және экологиялық.
• Н. Н. Баранский бойынша ЭГЖ түрлері: орталық, шеткері, көршілес, теңіз жағалық (әрдайым дерлік қолайлы; 1,5 млн-нан астам халқы бар қалалардың 2/3-сі жағалауда).
• Табиғи-ресурстық фактор ҒТР дәуірінде әлсіреді, бірақ өндіруші өнеркәсіпте жетекші болып қалды.

5. Халықаралық мамандану түрлері (9-сынып)

• Салалық (шикізаттық): мұнай, уран, астық, балық.
• Заттық: дайын бұйымдар (теледидар, тыңайтқыш, киім).
• Бөлшектік: бөлшектер, түйіндер, агрегаттар (қозғалтқыш, шасси).
• Технологиялық: технологиялық тізбектің жеке сатылары (глинозем, уран таблеткалары). Мамандану шарты: аймақ жергілікті қажеттіліктен көп әрі арзанырақ өндіреді.

6. Аумақтық құрылым модельдері

• Екі полюсті «Солтүстік — Оңтүстік» («орталық — периферия»).
• Үш полюсті «орталық — жартылай периферия — периферия» (И. Валлерстайн моделі): орталық — 30 ең дамыған мемлекет (~1 млрд адам, «алтын миллиард»; АҚШ, Жапония, Германия, Ұлыбритания, Франция, Италия); жартылай периферия — 115 мемлекет (Қытай, Үндістан, Бразилия, Түркия, Қазақстан); периферия — 50 ең артта қалған ел (Африка, Оңтүстік Азия).
• Көп полюсті: 10 орталық; бастылары — Солтүстік Америка, Еуропа, Шығыс Азия.

Мысалдар

1. Құрылыс қай секторға жатады? Екінші (өңдеуші) секторға.
2. Қазақстанның уран таблеткаларын шығаруы — мамандану түрі? Технологиялық мамандану.
3. Нан мен сүт өнімдері зауыттары неге ірі қалаларда? Тұтынушы факторы.
4. Валлерстайн моделінде Қазақстанның орны? Жартылай периферия.

ҰБТ-дағы жиі қателер

• Құрылысты өндіруші салаға, өнеркәсіпті бірінші секторға жатқызу.
• Қызмет көрсетуді өндірістік сала деп санау.
• Дәстүрлі және ең жаңа салаларды шатастыру.
• Табиғи-ресурстық фактор барлық салаларда бұрынғыдай басты деп ойлау.
• Шикізаттық және технологиялық мамандануды шатастыру.
• Қазақстанды «орталық» елдерге жатқызу.

Өзіңді тексер

1. Постиндустриялық экономиканың белгісі? — Қызмет көрсету үлесі 60–70%-дан жоғары.
2. Жаңа орналастыру факторлары? — Ғылымды қажетсінушілік және экологиялық.
3. «Алтын миллиард» қай топқа тән? — Орталық елдерге.
4. ЭГЖ-ның төрт түрін кім бөлді? — Н. Н. Баранский.
5. Латифундиялар қай аймаққа тән? — Латын Америкасына.