Табиғи ресурстар

Оқулықтық тірек

• Егорина А.В., Нұркенова С.Е., Алиасқаров Д.Т., Шимина Е.П. «География. 7 сынып», 7-сынып, Атамұра, 2025, б. 202–206, 226–230
• Әбілмәжінова С.Ә., Каймулдинова К.Д., Шакирова Н.Д. «География. 8 сынып», 8-сынып, Мектеп, 2025, б. 183–192
• Усиков В.В., Егорина А.В., Усикова А.В., Зәбенова Г.Б. «Қазақстан географиясы», 1-бөлім, 9-сынып, Атамұра, 2024, б. 92–99
• Усиков В.В., Егорина А.В., Усикова А.В., Зәбенова Г.Б. «Қазақстан географиясы», 2-бөлім, 9-сынып, Атамұра, 2024, б. 115–120

Негізгі ұғымдар

• Табиғи ресурстар — қоғам өміріне қажетті, шаруашылықта тікелей пайдаланылатын табиғи денелер мен құбылыстар; Жерде біркелкі таралмаған.
• Табиғи-ресурстық әлеует — аумақтың пайдаланылатын және пайдалануға жарамды ресурстар жиынтығы.
• Ресурспен қамтамасыз етілу — қор мен пайдалану көлемінің арақатынасы: жылмен немесе жан басына шаққанда.
• Кен орны — пайдалы қазбаның ірі шоғыры; алап — бір қазбаның жақын орналасқан кен орындары тобы.

Теория

1. Жіктелуі

• Табиғи (компонент бойынша): минералдық, жер, су, биологиялық, мұхиттық, климаттық, ғарыштық, рекреациялық.
• Шаруашылықтық: пайдалану бағыты бойынша (бір сала бірнеше ресурсты, бір ресурс бірнеше саланы қамтиды).
• Экологиялық (сарқылуы бойынша):

Топ	Түрлері	Мысал
Сарқылмайтын	күн, жел, теңіз энергиясы, геотермалдық	жел, күн сәулесі
Сарқылатын, қалпына келетін	жер (топырақ құнарлылығы), су, биологиялық	орман, топырақ
Сарқылатын, қалпына келмейтін	барлық минералдық	мұнай, көмір, кен

2. Ресурстарды бағалау (8-сынып)

• Экономикалық бағалау — ресурстың шаруашылық маңызы, мөлшері, сапасы, құны. Көрсеткіштер: натуралды (т, га, м³, баррель), балдық, құндық.
• А. Ю. Скопин шкаласы: 0 — ресурс жоқ; 1 — жергілікті; 2 — аймақтық; 3 — ұлттық; 4 — халықаралық маңызы.
• Қамтамасыз етілу: минералдық ресурстарға — қор неше жылға жетеді; қалпына келетіндерге — жан басына шаққандағы мөлшер. $\text{қамтамасыз етілу (жыл)} = \frac{\text{қор}}{\text{жылдық өндіру}}, \qquad Р = \frac{К}{Х}\ \ (\text{қор} / \text{халық})$

3. Дүниежүзілік ресурстар

• Мұнай ~80 мемлекетте өндіріледі; қордың 4/5-і, өндірудің 1/2-і — дамушы елдерде; ірі аудандар — Парсы шығанағы, Ресей. Газ — жылына 4 трлн м³-ден астам (АҚШ, Ресей, Иран, Қытай). Көмір — ~9 млрд т, 60 елде.
• Темір кені: Аустралия, Бразилия, Қытай, Үндістан, Ресей; асыл металдар: АҚШ, Канада, ОАР, Ресей, Аустралия. Әлемде 200-ден астам, Қазақстанда ~90 пайдалы қазба түрі өндіріледі.
• Жер ресурстары: өңделетін жерлер азық-түліктің 88%-ын береді. Қазақстанда егістік ~36 млн га, жайылым мен шабындық ~190 млн га (негізінен шөл мен шөлейтте).
• Су: тұщы сумен Бразилия мен Ресей жақсы қамтамасыз етілген; Қазақстанда 85 мыңнан астам өзен, бірақ ауызсумен қамтамасыз етілуі төмен.
• Орман: Жердің орташа ормандылығы — 31,5% (Оңтүстік Америкада 52%). Орман ауданы бойынша: Ресей (815 млн га, 20%), Бразилия (497 млн га), Канада, АҚШ, Қытай. Жыл сайын кемінде 25 млн га азаяды.
• Мұхит: биоресурстары кемінде 20 млрд адамды асырай алады; пайдаланылатын теңіз биомассасының 85%-ы — балық.
• Агроклиматтық ресурстар: 10 °С-тан жоғары температуралар жиынтығы және жауын-шашын мөлшерімен өлшенеді.

4. Қазақстанның ресурстары

• Ең ірі қорлар: хром, ванадий, вольфрам, темір, мырыш, мыс, фосфорит. Уранның дәлелденген қоры әлемнің 25%-дан астамы (Аустралиядан кейін 2-орын), өндіру — әлемнің ~40%-ы.
• Орналасу заңдылығы: платформалардың шөгінді қабатында — шөгінді қазбалар (мұнай, газ, көмір, тұз); қатпарлы облыстар мен платформа іргетасында — магмалық (кенді) қазбалар.
  • Қатпарлы облыстар: Сарыарқа (мыс, вольфрам, молибден, марганец), Мұғалжар (хром, никель, асбест), Кенді Алтай (полиметалдар).
  • Платформалар: Жайық-Жем мұнай-газ алабы (Қашаған, Теңіз, Қарашығанақ), Маңғыстау-Бозащы (Өзен, Қаламқас), Торғай қоңыр көмірі, Қостанай темір кені, Индер тұзы.
  • Ерекшелік: Қарағанды мен Екібастұз көмір алаптары қатпарлы облыста жатыр.
• Ресурстық базалар: Батыс (мұнай), Солтүстік (темір кені, көмір), Шығыс (полиметалдар, орман), Орталық (мыс, тас көмір), Оңтүстік (кен-химия).

Мысалдар

1. Мұнай қоры 4400 млн т, жылдық өндіру 90 млн т. Қанша жылға жетеді? $4400 : 90 \approx 49$ жыл.
2. Орман қандай ресурс? Сарқылатын, қалпына келетін биологиялық ресурс.
3. Скопин шкаласы бойынша «3» балл нені білдіреді? Ресурстың ұлттық маңызын.
4. Неге Кенді Алтайда полиметалдар көп? Қатпарлы облыс — магмалық (кенді) қазбалар шоғырланады.

ҰБТ-дағы жиі қателер

• Қалпына келетін ресурсты сарқылмайтынмен шатастыру.
• Мұнайды қалпына келетін ресурс деп санау.
• Қор мен өндіру көлемін бір көрсеткіш деп есептеу.
• Қамтамасыз етілуді есептегенде халықты қорға бөлу (керісінше болу керек).
• Барлық көмір платформаларда жатады деу (Қарағанды, Екібастұз — қатпарлы облыста).
• Қазақстанның жайылымдары негізінен далада деу — негізінен шөл мен шөлейтте.

Өзіңді тексер

1. Сарқылмайтын ресурстардың мысалы? — Күн, жел энергиясы.
2. Уран қоры бойынша Қазақстан нешінші орында? — 2-орында (Аустралиядан кейін).
3. Орман ауданы бойынша әлемде бірінші ел? — Ресей.
4. Жайық-Жем алабындағы ірі мұнай-газ кен орындары? — Қашаған, Теңіз, Қарашығанақ.
5. Агроклиматтық ресурстар немен өлшенеді? — 10 °С-тан жоғары температуралар жиынтығы және жауын-шашын.