Халық географиясы

Оқулықтық тірек

• Егорина А.В., Нұркенова С.Е., Алиасқаров Д.Т., Шимина Е.П. «География. 7 сынып», 7-сынып, Атамұра, 2025, б. 176–180
• Әбілмәжінова С.Ә., Каймулдинова К.Д., Шакирова Н.Д. «География. 8 сынып», 8-сынып, Мектеп, 2025, б. 152–163, 174–182
• Усиков В.В., Егорина А.В., Усикова А.В., Зәбенова Г.Б. «Қазақстан географиясы», 2-бөлім, 9-сынып, Атамұра, 2024, б. 71–72, 95–105

Негізгі ұғымдар

• Ұдайы өсу — туу, өлім және табиғи өсім жиынтығы; халықтың үздіксіз жаңаруы.
• Табиғи өсім = туу − өлім; механикалық өсім (көші-қон сальдосы) = келгендер − кеткендер; жалпы өсім = табиғи + механикалық.
• Салыстырмалы көрсеткіштер 1000 адамға шаққанда — промилле (‰): $10‰ = 1\%$.
• Халық санағы — бағдарлама бойынша толық есеп (БҰҰ ұсынысы — 10 жылда бір рет); Қазақстанда тәуелсіздік кезеңінде алғашқысы 1999 ж., кезектісі 2021 ж.
• Агломерация — өзара тығыз байланысқан қалалар тобы: орталық және серік қалалар.

Теория

1. Демографиялық көрсеткіштерді есептеу $K_т = \frac{Т}{Х} \cdot 1000, \qquad K_ө = \frac{Ө}{Х} \cdot 1000, \qquad K_{таб} = K_т - K_ө$ мұнда $Т$ — туғандар, $Ө$ — өлгендер, $Х$ — халық саны. Көші-қон коэффициенттері: келу $K_к = \dfrac{К}{Х} \cdot 1000$, кету $K_{кет} = \dfrac{Кет}{Х} \cdot 1000$, механикалық өсім $K_м = K_к - K_{кет}$. Мысалдар: Оңтүстік Судан — $29 - 10 = 19‰ = 1{,}9\%$; Болгария — $9 - 16 = -7‰$ (табиғи кему). Жас топтары: 0–14, 15–44, 45–64, 65+; жас-жыныс пирамидалары 5 немесе 10 жылдық топтармен салынады.

2. Ұдайы өсу түрлері

Тип	Ерекшелігі	Мысал
Дәстүрлі	туу мен өлім жоғары, өмір қысқа	Чад, Лесото, Конго, Сомали
Өтпелі	өлім азайған, туу жоғары → өсім жоғары	Египет, Алжир, Ирак
Қазіргі	туу төмен, өсім аз, өмір ұзақ	Еуропа, Солтүстік Америка, Жапония

Депопуляция — өлім туудан жоғары (Шығыс Еуропа; Германияда халық тек көші-қон есебінен сәл өседі).

3. Демографиялық проблемалар

• Демографиялық жарылыс — XX ғ. екінші жартысында медицина дамып, өлім азайған соң дамушы елдерде халықтың күрт өсуі. Салдары: азық-түлік пен ресурс тапшылығы, ортаның нашарлауы, әлеуметтік шиеленіс.
• Демографиялық дағдарыс — 1980 ж. бастап Еуропа, Жапония: туудың азаюы, халықтың қартаюы, еңбекке қабілеттілердің азаюы. Жапония халқы: 2004 ж. — 127,84 млн, 2024 ж. — 123,8 млн. Қарт адамдар үлесі: Монако — 36%, Италия — 24%.
• Парсы шығанағы елдері (Кувейт, БАӘ, Катар) — шетелдік жұмысшылар көп.

4. Демографиялық саясат: Қытайда 1979 ж. «бір отбасы — бір бала» саясаты; еңбек ресурстарының тапшылығына байланысты 2015 ж. — екі бала, 2021 ж. — үш балаға рұқсат.

5. Санақ және ағымдағы есеп: санақта тұрақты, нақты бар және заңды тіркелген халық бөлінеді. Санақтар арасында ағымдағы есеп жүргізіледі (соңғы санаққа туғандар мен келгендер қосылып, өлгендер мен кеткендер алынады); дәлдігі санақтан төмен.

6. Көші-қон

• Бағыты бойынша: ішкі (облыс ішінде — жақын, облыстар арасында — алыс) және сыртқы. Сипаты: ерікті, мәжбүрлі. Ұзақтығы: тұрақты, уақытша (маусымдық). Себептері: экономикалық-әлеуметтік, отбасылық, саяси, экологиялық.
• Иммиграция — елге тұрақты тұруға келу; эмиграция — елден кету; реэмиграция — эмигранттың қайта оралуы; репатриация — тарихи отанына оралу.
• 2023 ж. Қазақстанға 25 мың келіп, 16 мың кеткен — сальдо $+9$ мың.

7. Тілдік жіктеу (7-сынып): әлемде 4–5 мың тіл; тілдер тарихи-генетикалық туыстығы бойынша семьяларға жіктеледі. Үнді-еуропалық семья (әлем халқының 45%-ы: герман, славян, роман, иран топтары), қытай-тибет, алтай (түркі, моңғол, тұңғыс-манжұр топтары). Қазақ тілі — алтай семьясының түркі тобы. Ешбір семьяға кірмейтін тілдер: баск, кет, айн.

8. Қоныстану және урбандалу (9-сынып)

• Ауылдық елді мекендер: ұсақ (200 адамға дейін), орташа (201–1000), ірі (1000-нан астам). Қызметі бойынша — көпфункционалды және аз функционалды. 6,3 мың ауылдың 3,5 мыңы ~1200 кластерге (тірек ауыл + серік ауылдар) біріккен.
• Агломерацияның түзілу жолдары: қаланың «жайылуы» (Алматы; Астана, Шымкент, Ақтөбе қалыптасуда) және елді мекендердің қосылуы (Қарағанды көмір алабы). Алматы агломерациясы — шамамен 3,1 млн адам.
• Мегаполис — агломерациялардың қосылуы: ең ірісі — Жапониядағы Токайдо (~60 млн адам).
• Мақсат — 2030 жылға қарай қала халқының үлесін 70%-ға жеткізу.

Мысалдар

1. Халық 800 мың, туғандар 16 000, өлгендер 6 400. Табиғи өсім? $K_т = 20‰$, $K_ө = 8‰$; өсім $12‰ = 1{,}2\%$.
2. Елге 9 000 адам келіп, 12 000 кетті. Сальдо? $-3000$ — теріс сальдо.
3. Туу жоғары, өлім төмендеген, өсім жоғары. Ұдайы өсу типі? Өтпелі тип.
4. Германия эмигранттарының ұрпағы Германияға қайта оралды. Бұл қандай көші-қон? Репатриация (тарихи отанына оралу).

ҰБТ-дағы жиі қателер

• Промилле мен пайызды шатастыру ($19‰ = 1{,}9\%$, 19% емес).
• Табиғи және механикалық өсімді шатастыру.
• Иммиграция мен эмиграцияны, реэмиграция мен репатриацияны шатастыру.
• Ағымдағы есепті санақтан дәл деп ойлау.
• Агломерация мен мегаполисті шатастыру.
• Қазақ тілін үнді-еуропалық семьяға жатқызу.

Өзіңді тексер

1. Табиғи өсім қалай есептеледі? — Туу коэффициентінен өлім коэффициентін алу арқылы.
2. Демографиялық дағдарыс қай елдерге тән? — Еуропа елдері, Жапония (туу төмен, қартаю).
3. Қытайда «бір отбасы — бір бала» саясаты қай жылы басталды? — 1979 жылы.
4. Тәуелсіз Қазақстанның алғашқы санағы? — 1999 жыл.
5. Ең ірі тілдік семья? — Үнді-еуропалық (әлем халқының 45%-ы).