Геоэкологиялық зерттеулер негіздері

Оқулықтық тірек

• Каймулдинова К.Д., Бейкитова А.Т. «География. 10-сынып ҚГБ», 10-сынып, Мектеп, 2019, б. 63–70
• Қаймулдинова К. «География. 11-сынып» (ҚГБ), 11-сынып, Мектеп, 2019, б. 81–83, 89–94, 100–105, 117–127, 131–134

Негізгі ұғымдар

• Геоэкология геосфералардың (атмосфера, гидросфера, литосфера, биосфера) ластануын және адамның табиғатқа әсерін зерттейді; ластану — ғаламдық және аймақтық экологиялық дағдарыстардың басты себебі.
• Экологиялық нормалау: ШРК — шекті рұқсат етілген концентрация.
• Геоэкологиялық ахуал деңгейлері: қанағаттанарлық → шиеленісті → дағдарысты → апатты (экологиялық апат аймағы).
• Антропогендік өзгерістер — адам қызметінің салдарынан ландшафттың, ауаның, судың, топырақтың құрылымы мен қызметінің өзгеруі.
• Қоршаған орта сапасы — табиғи ортаның адам денсаулығы талаптарына, биоәртүрлілік тұрақтылығына және экожүйенің өзін-өзі реттеуіне сәйкестік дәрежесі.

Теория

1. Геосфералардың ластануы (10-сынып)

Геосфера	Ластану түрлері
Атмосфера	өнеркәсіп пен көліктің улы газдары, қышқылды жаңбырлар, фотохимиялық смог
Гидросфера	өнеркәсіптік ағындар, ауыр металдар, мұнай өнімдерінің төгілуі
Литосфера	топырақ эрозиясы, тұздану, пестицидтер, тау-кен қалдықтары (террикондар)

2. Антропогендік өзгерістердің жіктелуі (11-сынып)

• Әсер ету сипаты бойынша: механикалық (карьер, жыра, топырақтың тығыздалуы), физикалық (жылулық, шу, электромагниттік, радиациялық), химиялық (ауыр металдар, пестицидтер, күкірт оксидтері, мұнай), биологиялық (инвазиялық түрлер, бактериялық ластану).
• Ауқымы бойынша: жергілікті (кеніш, қоқыс полигоны маңы), аймақтық (Арал маңы, Балқаш алабы), ғаламдық (парниктік эффект, озон қабатының жұқаруы, мұхиттың ластануы).
• Қайтымдылығы бойынша: қайтымды (жайылым тынықтырылғанда өсімдіктің қалпына келуі), қайтымсыз (түрлердің жойылуы, Арал түбінің Аралқұм шөліне айналуы).
• Орман отау салдарынан пайда болған сел — антропогендік сипаттағы құбылыс.

3. Қоршаған орта сапасының көрсеткіштері

• Ауа: PM2.5, PM10, $SO_2$, $NO_x$, $O_3$, $CO$.
• Су: еріген оттек, БОТ₅ (биологиялық оттек тұтыну), ХОТ (химиялық оттек тұтыну), минералдану, ауыр металдар.
• Топырақ: ауыр металдар (қорғасын, мырыш, кадмий), пестицид қалдықтары, тұздану.
• Кешенді индекстер: атмосфераның ластану индексі (АЛИ), ауа сапасының индексі (AQI), судың ластану индексі (СЛИ).
• Биоиндикация — қыналар, қылқанжапырақтылар, су омыртқасыздары арқылы бағалау; құралдық талдауды толықтырады.

4. Елдерді экологиялық жағдайы бойынша жіктеу Экологиялық тиімділік индексі (EPI) — Йель және Колумбия университеттері Дүниежүзілік экономикалық форуммен бірге әзірлейді. Үш бағыты: экожүйенің өміршеңдігі (орман, ЕҚТА, биоәртүрлілік), қоршаған орта саулығы (ауа, ауызсу, санитария), климат өзгерісімен күрес (парниктік газдар, көміртек сыйымдылығы).

• Көшбасшылар: Дания, Ұлыбритания, Финляндия, Швеция, Швейцария.
• Төмен көрсеткіш: Оңтүстік Азия мен Сахарадан оңтүстіктегі кедей елдер (Үндістан, Нигерия, Либерия).
• Қазақстанның орнына энергетиканың көмірге тәуелділігі және тарихи ластану ошақтары кері әсер етеді.

5. Қоршаған орта сапасын арттыру

• Технологиялық: жаңа сүзгілер мен каталитикалық тазартқыштар, жаңартылатын энергия көздері (күн, жел, гидро, геотермалды), көлікті газ бен электрге көшіру, рельстік қоғамдық көлік (LRT, BRT, метро).
• Экологиялық менеджмент: ISO 14001 стандарты, мониторинг, тәуелсіз экологиялық аудит.
• Табиғи шешімдер: қалалар маңында жасыл белдеулер; аридті климатта көшеттерді суару мен күту міндетті.

6. Рекультивация (бұзылған жерлерді қалпына келтіру)

1. Тау-кен техникалық кезең: үйінділер мен ойыстарды тегістеу, карьер кемерлерін көлбеулеу немесе террасалау, қышқыл суларға дренаж, сақталған құнарлы топырақ қабатын қайта төсеу.
2. Биологиялық кезең: топырақ құнарлылығы мен микрофлораны қалпына келтіру, азот байытатын бұршақ тұқымдас шөптерді (жоңышқа, түйежоңышқа) егу, ағаш пен бұта отырғызу. Пайдалану бағыттары: ауыл шаруашылық, орман, су (карьер орнында балық өсіретін көл), рекреациялық.

Мысалдар

1. Қала маңындағы қоқыс полигонының ластануы — қай ауқымдағы өзгеріс? Жергілікті (локальді).
2. Арал теңізі түбінің шөлге айналуы — қайтымды ма? Қайтымсыз аймақтық өзгеріс.
3. Қыналардың жоғалуы арқылы ауа ластануын анықтау — қандай әдіс? Биоиндикация.
4. Карьерге бірден ағаш егілді, бірақ қурап қалды. Себебі? Тау-кен техникалық кезең (тегістеу, құнарлы қабат төсеу) өткізілмеген.

ҰБТ-дағы жиі қателер

• Антропогендік өзгерістер әрқашан тек зиянды деп ойлау — мәдени ландшафттар, қорғаныш орман белдеулері де бар.
• Табиғи апаттарды антропогендік өзгерістермен шатастыру.
• Ауа сапасын бір ғана ластаушы бойынша бағалау — кешенді индекстер (АЛИ, AQI) қажет.
• Бай ел міндетті түрде таза деп есептеу; EPI тек жабайы табиғатты бағалайды деу.
• Рекультивацияда техникалық кезеңді өткізіп жіберу.

Өзіңді тексер

1. ШРК дегеніміз не? — Шекті рұқсат етілген концентрация.
2. Геоэкологиялық ахуалдың ең ауыр деңгейі? — Апатты (экологиялық апат аймағы).
3. EPI-дің үш бағыты? — Экожүйенің өміршеңдігі, қоршаған орта саулығы, климат өзгерісімен күрес.
4. Шу ластануы қай топқа жатады? — Физикалық өзгерістерге.
5. Рекультивацияның екі кезеңі? — Тау-кен техникалық және биологиялық.