Табиғи-аумақтық кешендер

Оқулықтық тірек

• Егорина А.В., Нұркенова С.Е., Алиасқаров Д.Т., Шимина Е.П. «География. 7 сынып», 7-сынып, Атамұра, 2025, б. 163–170
• Әбілмәжінова С.Ә., Каймулдинова К.Д., Шакирова Н.Д. «География. 8 сынып», 8-сынып, Мектеп, 2025, б. 120–124, 144–151
• Усиков В.В., Егорина А.В., Усикова А.В., Зәбенова Г.Б. «Қазақстан географиясы», 2-бөлім, 9-сынып, Атамұра, 2024, б. 15, 47–59

Негізгі ұғымдар

• Географиялық қабық — атмосфера, литосфера, гидросфера және биосфера өзара зат пен энергия алмасатын тұтас қабық; ең үлкен табиғи кешен.
• Табиғи-аумақтық кешен (ТАК) — белгілі аумақта өзара байланысқан табиғи компоненттердің (тау жыныстары, жер бедері, су, ауа, топырақ, организмдер) заңды үйлесімі.
• ТАК деңгейлері: ғаламдық (географиялық қабық, материктер мен мұхиттар), аймақтық (Сарыарқа, Тұран ойпаты, Сахара, Каспий теңізі), жергілікті (төбе, өзен арнасы, жайылма, шағын көл).
• Ландшафт ілімі — В. В. Докучаев.

Теория

1. Географиялық қабықтың шекаралары

• Жоғарғы — тропопауза: полюстерде 9–10 км, қоңыржай ендіктерде 12–13 км, тропиктерде 16–17 км.
• Төменгі — мұхиттағы терең сулы науаларда 10–11 км, құрлықта 5–7 км (шөгінді жыныстар).
• Энергияның негізгі бөлігі Күннен, бір бөлігі Жер қойнауынан келеді.

2. Төрт жалпы заңдылық

1. Тұтастық — бір компонент өзгерсе, басқалары да өзгереді. Тұрақтылық қатары: тау жыныстары → жер бедері → климат → су → топырақ → өсімдік → жануарлар. Мысал: тың игеру кезінде күшті желдер ескерілмей жыртылған жерлерде топырақтың үстіңгі қабаты ұшып кетті.
2. Зат пен энергия айналымы — ауа, су, жер қыртысындағы айналым; биологиялық айналым фотосинтезден басталады (хемосинтез — химиялық реакция энергиясы). Айналымдар тұйық емес, сондықтан қабық дамиды.
3. Ырғақтылық — тәуліктік, маусымдық (күн мен түн, толысу, жыл мезгілдері) және циклдік (Күн белсенділігінің 11 жылдық циклі; 11, 22–23, 80–90 жылдық қайталанулар; геологиялық циклдер).
4. Зоналылық — экватордан полюстерге қарай кешендердің ауысуы. Негізін Докучаев салды; басты себеп — жылу мен ылғалдың арақатынасы. А. Гумбольдт климаттық зоналар өсімдік зоналарымен сәйкес келетінін көрсетті. Зоналылық Шығыс Еуропа жазығында, Қазақстанның жазық бөлігінде, Солтүстік Африкада айқын.

3. Белдеу, зона, биіктік белдеулік

• Географиялық белдеу — қабықтың ең ірі зоналық бөлінісі; белдеулер табиғат зоналарына бөлінеді. Зона атаулары өсімдік жамылғысымен сәйкес: тундра, орманды тундра, орман, орманды дала, дала.
• Кейбір зоналар бір белдеуде (арктикалық шөл), ал дала, шөлейт, шөл, саванна бірнеше белдеуде кездеседі.
• Шөлдерде жауын-шашын буланушылықтан 10–20 есе аз; шөл түрлері: тақыр (сазды), хамада (тасты), эрг (құмды).
• Биіктік белдеулік — тауда биіктеген сайын ландшафттардың алмасуы; төменгі белдеу тау етегіндегі зонаға сәйкес. Тау неғұрлым оңтүстікте және биік болса, белдеулер саны көп. Қазақстан тауларында: төменде шөлейт пен таулы дала → орманды-шалғынды белдеу (арша, шырша) → субальпілік және альпілік шалғын → қар мен мұз.
• Айырмашылық: жазықта зона ендік бойынша (солтүстіктен оңтүстікке), тауда — төменнен жоғары ауысады.

4. Қазақстанның ірі физикалық-географиялық аудандары (азоналды кешендер) Аудандастыру негізі — геологиялық құрылым, жер бедері, климат. Тоғыз аудан: 1) Шығыс Еуропа жазығы; 2) Солтүстік Қазақстан жазығы; 3) Тұран; 4) Орал (Мұғалжар); 5) Сарыарқа; 6) Алтай; 7) Тянь-Шань; 8) Жетісу Алатауы; 9) Сауыр-Тарбағатай.

• Жазық: Шығыс Еуропа, Солтүстік Қазақстан, Тұран. Аласа таулы: Мұғалжар, Сарыарқа. Биік таулы: Алтай, Тянь-Шань, Жетісу Алатауы, Сауыр, Тарбағатай.
• Толығымен Қазақстан аумағында жатқан жалғыз аудан — Сарыарқа (негізі — Қазақ қалқаны).

5. Антропогендік кешендер

• Түрлері: су қоймалары (Қапшағай, Бұқтырма, Шардара), егістіктер; өнеркәсіптік, ауыл шаруашылық, қалалық.
• 9-сынып бойынша Қазақстан аумағының үлесі: ауыл шаруашылық модификациясы — 81,94%, орман шаруашылығы — 2,50%, селитебтік — 1,10%; шаруашылық тимеген ландшафттар — шамамен 1/7 бөлігі.
• Өзгеру индексі: $I = \dfrac{2A + B}{200}$, мұнда $A$ — толық өзгерген (егістік, кен, қала), $B$ — бұзылған (жайылым, шабындық) ландшафттар үлесі, %. $0$–$0{,}33$ — әлсіз, $0{,}33$–$0{,}66$ — орташа, $0{,}66$-дан жоғары — күшті өзгеріс.
• Жақсарту жолдары: рекультивация (кен өндіруден бұзылған жерлердің өнімділігін қалпына келтіру: үйінділерді тегістеу, топырақ төсеу, карьерді суға толтыру); мелиорация (жерді суару, орман белдеулері, ылғал ұстау).

Мысалдар

1. Солтүстік аймақ: $A = 50\%$, $B = 43\%$. Өзгеру дәрежесі? $I = (100 + 43)/200 = 0{,}715$ — күшті өзгеріс.
2. Сарыарқа — зоналық па, азоналық кешен бе? Азоналық (физикалық-географиялық аудан).
3. Тау етегі шөлейт болса, төменгі биіктік белдеу қандай? Шөлейт — етектегі зонаға сәйкес.
4. Күн белсенділігінің 11 жылдық циклі қай заңдылыққа мысал? Ырғақтылық (циклдік).

ҰБТ-дағы жиі қателер

• Географиялық қабықты атмосферамен немесе тек литосферамен шатастыру.
• Қабықтың жоғарғы шекарасы барлық ендікте бірдей деп ойлау.
• Зоналылық пен биіктік белдеулікті бір деп санау.
• Зат айналымын тұйық деп есептеу.
• Табиғи аудандарды (азоналық) табиғат зоналарымен (зоналық) шатастыру.
• Рекультивация мен мелиорацияны шатастыру.

Өзіңді тексер

1. Табиғат зоналары ілімінің негізін кім салды? — В. В. Докучаев.
2. Географиялық қабықтың төрт заңдылығы? — Тұтастық, зат айналымы, ырғақтылық, зоналылық.
3. Тропиктерде қабықтың жоғарғы шекарасы? — 16–17 км.
4. Толық Қазақстан аумағында жатқан физикалық-географиялық аудан? — Сарыарқа.
5. Тақыр қандай шөл? — Сазды шөл.