Литосфера

Оқулықтық тірек

• Егорина А.В., Нұркенова С.Е., Алиасқаров Д.Т., Шимина Е.П. «География. 7 сынып», 7-сынып, Атамұра, 2025, б. 44–63
• Әбілмәжінова С.Ә., Каймулдинова К.Д., Шакирова Н.Д. «География. 8 сынып», 8-сынып, Мектеп, 2025, б. 46–53, 57–64
• Әбілмәжінова С.Ә., Каймулдинова К.Д., Шакирова Н.Д. «География. 8 сынып», 8-сынып, Мектеп, 2025, б. 62–64 (геохронологиялық кесте)

Негізгі ұғымдар

• Жердің ішкі қабаттары: жер қыртысы → мантия → ядро (сыртқы ядро — сұйық, ішкі ядро — қатты; негізінен темір мен никель).
• Литосфера = жер қыртысы + мантияның ең жоғарғы бөлігі; ол пластикалық астеносфера үстінде «жүзеді».
• Литосфералық тақталар — литосфераның ең ірі құрылымдары; шекараларында — сейсмикалық белдеулер.
• Жер бедерін ішкі (эндогендік) және сыртқы (экзогендік) күштер қалыптастырады.

Теория

1. Жер қыртысы

• Орташа қалыңдығы — 33 км. Қабаттары: шөгінді, гранитті, базальтты.
• Материктік қыртыс: үш қабат; жазықтар астында 30–40 км, таулар астында 70–80 км.
• Мұхиттық қыртыс: екі қабат (шөгінді, базальтты), 5–10 км, материктікке қарағанда ауыр.
• Массасының 97,2%-ы 8 элемент: O — 49%, Si — 26%, Al — 7,5%, Fe — 4,2%, Ca — 3,3%, Na, K, Mg — әрқайсысы 2,4%.

2. Литосфералық тақталар

• Литосфераның 90%-дан астамын 7 ірі тақта алады: Тынық мұхиттық, Солтүстік Американдық, Оңтүстік Американдық, Африкалық, Еуразиялық, Үнді-Аустралиялық, Антарктидалық. Орташа тақталар: Наска (тек мұхиттық қыртыс), Филиппин, Кариб.
• Мұхит түбі жас (180 млн жылдан аспайды), материктерде ең көне жыныстар — 4 млрд жыл.
• Тақталар жылына 1–18 см жылдамдықпен қозғалады.

3. Тектоникалық қозғалыстар

Үдеріс	Мәні	Мысал
Дрейф	А. Вегенер (XX ғ. басы): бір материк — Пангея бөлінген	—
Спрединг	ортамұхиттық жотада тақталардың алшақтауы, жаңа мұхиттық қыртыс	Исландия
Субдукция	мұхиттық тақта материктік тақтаның астына енеді	Перу-Чили науасы, Анд, Жапон аралдары
Коллизия	екі материктік тақтаның соқтығысуы, қатпарлану	Гималай (Еуразия + Үнді-Аустралия)

• Тік қозғалыс: Скандинавия жылына 2 см көтеріледі, Нидерланды төмендейді. Тербелмелі қозғалыстар қайтымды, қатпарлану мен жарылымдар қайтымсыз.
• Қатпарлар: антиклиналь (жоғары көтерілген), синклиналь (төмен майысқан), моноклиналь. Жарылымдар бойында горст (көтерілген блок) және грабен (опырылым) түзіледі — Шығыс Африка рифті (Танганьика, Ньяса көлдері).
• Платформалар — тұрақты бөліктер (ірі жазықтар); геосинклинальдар — қозғалмалы бөліктер (таулар).

4. Сейсмикалық белдеулер және катаклизмдер

• Жанартаулар мен жер сілкіністерінің 90%-дан астамы белдеулерде: Тынық мұхиттық, Альпі-Гималай (15 мың км-ден астам), Орал-Моңғол; ортамұхиттық жоталар (60 мың км-ден астам, Орта Атлант жотасы); терең сулы науалар — Мариан шұңғымасы 11 022 м.
• Ошақ — жер қыртысының ішіндегі сілкініс орны; эпицентр — оның тура үстіндегі жер бетіндегі нүкте. Толқындар: бойлық және көлбеу.
• Жанартау бөліктері: магма ошағы, көмей, кратер; лава, жанартау бомбасы. Сөнбеген және сөнген (Эльбрус, Қазбек). Гейзер — мезгіл-мезгіл атқылайтын ыстық бұлақ (Исландия, Йеллоустон, Камчатка).

5. Сыртқы күштер

• Үгілу: физикалық (минералдық құрамы өзгермейді), химиялық (өзгереді), биологиялық. Тәуліктік температура айырмасы үлкен жерлерде — құрымдар.
• Жел — бархандар, дюналар; ағын су — сай, жыра, бедленд (Шарын шатқалы); мұздықтар — альпілік жер бедері, морена; жер асты сулары — карст (әктас, тас тұз, гипс еріп, үңгірлер түзеді; Қазақстанда — Қаратау, Маңғыстау, Үстірт). Ең ұзын үңгір — Флинт-Мамонт (587 км), ең терең — Крубера-Воронья (2 256 м).

6. Мұхит түбінің құрылымдары: материктік қайраң (шельф) мен беткей; өтпелі аймақ (шеткі теңіз қазаншұңқырлары, аралдық доғалар, терең сулы науалар); ортамұхиттық жоталар; мұхит табаны.

7. Геохронология және минералдар

• Уақыт бірліктері: эон > эра > дәуір (кезең). Эралар: архей, протерозой, палеозой («ежелгі тіршілік»), мезозой («орта»), кайнозой («жаңа»). Соңғы кезең — антропоген (адамның пайда болуы).
• Минерал белгілері: түсі, сызық түсі (магнетит — қара, гематит — қызыл, лимонит — сары), жылтыры, мөлдірлігі, қаттылығы. Моос шкаласы — 10 эталон минерал, №1 ең жұмсақ, №10 ең қатты; тұрмыстық эталондар: графит — 1, тырнақ — 2–2,5, мыс тиын — 3,5–4, шыны — 5, болат пышақ — 6.

Геохронологиялық кестенің сандық мәндері

Эра	Ұзақтығы, млн жыл
Кайнозой (KZ)	67
Мезозой (MZ)	163
Палеозой (PZ)	340
Протерозой (PR)	неопротерозой 1030, мезопротерозой 300, палеопротерозой 700
Архей (AR)	900-ден астам

Жер шамамен 5 млрд жыл бұрын пайда болған; ең ежелгі тау жынысының абсолюттік жасы — 3,8 млрд жыл. Дәуірлер: антропоген 1,5 (деректер әртүрлі), неоген 23,5, палеоген 42, бор 70, юра 58, триас 35, пермь 55, таскөмір 75–65, девон 60, силур 30, ордовик 60, кембрий 70 млн жыл.

Мысалдар

1. Гималай қалай пайда болды? Еуразия және Үнді-Аустралия материктік тақталарының соқтығысуы — коллизия.
2. Анд таулары мен Перу-Чили науасы? Мұхиттық Наска тақтасының материктің астына енуі — субдукция.
3. Минерал шыныға сызат түсіреді, бірақ болат пышақ оны сызады. Қаттылығы? 5-тен жоғары, 6-дан төмен — шамамен 5,5.
4. Шарын шатқалы қандай күштің әсері? Сыртқы күш — ағын сулардың әрекеті (бедленд).

ҰБТ-дағы жиі қателер

• Литосфераны тек жер қыртысы деп есептеу — оған мантияның жоғарғы бөлігі де кіреді; астеносфера литосфераға жатпайды.
• Мұхиттық қыртыста үш қабат бар деу — екеуі ғана (гранит қабаты жоқ).
• Субдукция (мұхиттық + материктік) мен коллизияны (материктік + материктік) шатастыру.
• Ошақ пен эпицентрді бір нүкте деп санау.
• Үгілуді ішкі күштерге жатқызу; карстты желдің әрекеті деу.
• Палеоген (кезең) мен палеозойды (эра) шатастыру; дәуірді эрадан үлкен деу.

Өзіңді тексер

1. Жер қыртысындағы ең көп элемент? — Оттек (49%), одан кейін кремний (26%).
2. Спредингтің мысалы? — Исландия (Орта Атлант жотасы).
3. Пангея гипотезасын кім ұсынды? — А. Вегенер.
4. Грабен дегеніміз не? — Жарылымдар бойындағы опырылған блок.
5. Ең терең шұңғыма және оның тереңдігі? — Мариан шұңғымасы, 11 022 м.