Биосфера

Оқулықтық тірек

• Егорина А.В., Нұркенова С.Е., Алиасқаров Д.Т., Шимина Е.П. «География. 7 сынып», 7-сынып, Атамұра, 2025, б. 144–158
• Әбілмәжінова С.Ә., Каймулдинова К.Д., Шакирова Н.Д. «География. 8 сынып», 8-сынып, Мектеп, 2025, б. 137–143
• Усиков В.В., Егорина А.В., Усикова А.В., Зәбенова Г.Б. «Қазақстан географиясы», 2-бөлім, 9-сынып, Атамұра, 2024, б. 23–30, 42–46

Негізгі ұғымдар

• Биосфера — тірі организмдер тіршілік ететін Жер қабығы. Ұғымды 1875 ж. Э. Зюсс енгізді, ілімін В. И. Вернадский дамытты.
• Биосфера атмосфераның төменгі бөлігін, бүкіл гидросфераны және литосфераның жоғарғы бөлігін қамтиды.
• Шекаралары: жоғарғы — озон қабаты (~20 км), төменгі — жер бетінен 3–3,5 км (температура +100 °С шегі).
• Ноосфера — «ақыл-ой сферасы» (грек. noos), биосфера дамуының жоғары сатысы.

Теория

1. Биосфераның құрамы (Вернадский)

1. Тірі зат — барлық тірі организмдер жиынтығы.
2. Биогенді зат — ежелгі биосфераның өнімі: тас көмір, мұнай, шымтезек.
3. Биоенжар (биокостық) зат — шөгінді жыныстар, сазды минералдар.
4. Енжар (костық) зат — тірі ағзасыз түзілген денелер.

Тірі зат ең тығыз шоғырланған бөлік — «өмір қабықшасы». Фотосинтез жарық түсетін жоғарғы қабаттарда ғана жүреді. Биосфералық айналым: фотосинтез (бірінші өнім) → жануарлар (екінші өнім) → бактериялар мен саңырауқұлақтар ыдыратады. Қасиеттері: зат алмасу, көбею, өсу, бейімделу.

2. Мұхиттағы тіршілік

• Планктон — ағыспен жүзетін организмдер (фитопланктон — мұхит биомассасының 70%-ы; зоопланктон).
• Нектон — еркін жүзетіндер: балықтар, теңіз сүтқоректілері, тасбақалар.
• Бентос — түбінде тіршілік ететіндер: балдырлар, теңіз жұлдыздары, скаттар, камбала.
• Мұхиттағы зоналылық құрлыққа қарағанда әлсіз; басты фактор — тереңдеген сайын жарықтың азаюы. Мұхитта ~160 мың жануар, 15 мыңнан астам өсімдік түрі.

3. Қазақстанның флорасы мен фаунасы

• Ұғымдар: космополит (барлық құрлықта: қамыс, қарлығаш), эндемик (шағын аумақта ғана: Людвиг ирисі, Келлер пиретрумы), реликт (ежелгі дәуірден жеткен: тораңғы), ксерофит (құрғақшылыққа бейім).
• ~6 мың өсімдік түрі; шөптесіндер — 83,5%, бұталар — 15,3%, ағаштар — 1,2%; 730-дан астам эндемик. Ормандылық — аумақтың 4,6%-ы (Алтай, Жетісу Алатауы, Тянь-Шань).
• Фауна: 172 сүтқоректі, 490 құс түрі. Зоналар бойынша: орманды дала — бұлан, елік; дала — суыр, дуадақ, ақбөкен; шөл — қарақұйрық, тасбақа; таулар — таутеке, арқар, ілбіс.
• Қызыл кітап: халықаралық — 1963 ж.; Қазақстандікі — 1978 ж. (кейін 1991, 1996, 2006, 2010).

4. Топырақ жамылғысы (жазықта — ендік зоналылық, тауда — биіктік белдеулік)

Аймақ	Ендік	Қарашірінді
Қара топырақ	52° с. е. солтүстігі	4–13%
Қара-қоңыр (каштан)	52°–48° с. е.	1–4%
Қоңыр және сұр-қоңыр шөлді	48° с. е. оңтүстігі	0,7–1,2%

Заңдылық: оңтүстікке қарай қарашірінді мен құнарлылық азаяды.

5. Табиғатты қорғау

• 1948 ж. — Халықаралық табиғатты қорғау одағы; 1971 ж. — ЮНЕСКО-ның «Адам және биосфера» бағдарламасы, биосфералық резерваттар.
• Қорық — қорықтық режим: кез келген шаруашылық тыйым салынған, тек ғылыми жұмыс; ландшафт эталоны. Қорықша — уақытша, жекелеген қызмет түрлеріне тыйым (қорықшалық режим). Ұлттық табиғи саябақ — қорғау + демалыс, туризм (әлемдегі алғашқысы — 1872 ж., Йеллоустон, АҚШ). Табиғат ескерткіштері — Шарын шатқалы, Әнші құм, Таңбалытас.
• Қазақстан қорықтары: Ақсу-Жабағылы (1927) — Орталық Азиядағы алғашқы; Қаратау (2004) — ең жасы; Барсакелмес (құлан, қарақұйрық, ақбөкен); Үстірт (үстірт муфлоны); Наурызым мен Қорғалжын — ЮНЕСКО тізімінде; Марқакөл, Батыс Алтай, Алакөл. Саябақтар: Баянауыл, Іле Алатауы, Қарқаралы, Алтынемел.

6. Ноосфера

• Идеясын Вернадский тұжырымдады, терминді француз ғалымы Э. Ле Руа берді. Адамзат басты геологиялық күшке айналғанда биосфера тарихы ноосфера тарихына ауысады.
• Техносфералық даму («адам — табиғаттың патшасы») топырақтың ~1/3, ормандардың ~2/3 бөлігінің жойылуына әкелді; ноосфералық даму: «адамның әр әрекеті саналы болуы керек».
• Вернадскийдің 12 шартынан: бүкіл планетаны адамдардың қоныстануы, байланыс құралдарының түбегейлі өзгеруі, адамзаттың геологиялық күшке айналуы, ғарышқа шығу, жаңа энергия көздері, нәсілдер мен діндердің теңдігі, соғыстардың алдын алу.
• Ноосфераға алғашқы қадам — тұрақты даму тұжырымдамасы.

Мысалдар

1. Мұнай биосфера затының қай түріне жатады? Биогенді зат.
2. Қабат жыныстарындағы кит пен балық — нектон ба, бентос па? Еркін жүзетіндіктен — нектон.
3. Петропавл (~54° с. е.) маңында қандай топырақ? 52° с. е. солтүстігі — қара топырақ.
4. Шаруашылыққа толық тыйым салынған, тек ғылыми зерттеу жүргізілетін аумақ? Қорық.

ҰБТ-дағы жиі қателер

• Биосфераны тек тірі организмдер жиынтығы деп түсіну — оған тіршілік ортасы да кіреді.
• Биогенді (көмір, мұнай) және биоенжар (шөгінді жыныстар) заттарды шатастыру.
• Планктон мен нектонды шатастыру.
• Эндемик пен космополитті, қорық пен қорықшаны шатастыру.
• Қарашірінді оңтүстікте көп деп ойлау.
• Ноосфера терминін Вернадский енгізді деу — термин Ле Руаға тиесілі.

Өзіңді тексер

1. «Биосфера» ұғымын кім және қашан енгізді? — Э. Зюсс, 1875 ж.
2. Биосфераның жоғарғы шекарасы? — Озон қабаты (~20 км).
3. Мұхит биомассасының 70%-ы не? — Фитопланктон.
4. Орталық Азиядағы алғашқы қорық? — Ақсу-Жабағылы (1927).
5. Қазақстанның Қызыл кітабының алғашқы басылымы? — 1978 жыл.