Атмосфера

Оқулықтық тірек

• Егорина А.В., Нұркенова С.Е., Алиасқаров Д.Т., Шимина Е.П. «География. 7 сынып», 7-сынып, Атамұра, 2025, б. 72–76, 82–97
• Әбілмәжінова С.Ә., Каймулдинова К.Д., Шакирова Н.Д. «География. 8 сынып», 8-сынып, Мектеп, 2025, б. 72–85
• Усиков В.В., Егорина А.В., Усикова А.В., Зәбенова Г.Б. «Қазақстан географиясы», 1-бөлім, 9-сынып, Атамұра, 2024, б. 150–167

Негізгі ұғымдар

• Атмосфера — Жерді қоршаған газ қабығы; жоғарғы шегі шамамен 2000 км (болжамды). Оны метеорология зерттейді.
• Ауа құрамы: азот 78%, оттек 21%, басқалары 1% (инертті газдар 0,94%, CO₂ 0,03%, озон 0,00005%-дан аз). Су буы — негізгі парниктік газ.
• Климат — аумаққа тән көпжылдық қайталанатын ауа райы жиынтығы.
• Циклон — орталығында төмен қысым; антициклон — жоғары қысым.

Теория

1. Атмосфераның қабаттары

Қабат	Биіктік	Ерекшелігі
Тропосфера	экваторда 18 км, полюсте 8–10 км	массаның 80%-ы; ауа Жерден жылынады; әр км-де −6 °С; «ауа райының фабрикасы»
Стратосфера	50–55 км-ге дейін	массаның 20%-ы; озон қабаты; температура жоғарылайды
Мезосфера	80–85 км-ге дейін	−90 °С-қа дейін; күміс бұлттар
Термосфера	800–900 км-ге дейін	иондар, поляр шұғыласы, 1000 °С-қа дейін
Экзосфера	3000 км және жоғары	сутек пен гелий ғарышқа шашырайды

Су буынсыз Жердің орташа температурасы $+15$ °С емес, $-15$ °С болар еді. Бастапқы атмосфера сутек пен гелийден тұрған.

2. Метеорологиялық заңдылықтар

• Биіктеген сайын температура әр 100 м-де $0{,}6$ °С төмендейді.
• Қысым әр 10,5 м-де 1 мм сын. бағ. төмендейді; қалыпты қысым — 760 мм сын. бағ. = 1013 гПа.
• Жел жоғары қысымнан төмен қысымға қарай соғады. Бірдей қысымды нүктелерді қосатын сызық — изобара.

3. Климат түзуші факторлар

• Географиялық ендік (Күннің биіктігі). Жиынтық радиация = тікелей + шашыраңқы (шашыраңқы — шамамен 25%).
• Альбедо — беттің шағылыстыруы: жаңа жауған қар ~90%, құм 35–40%; радиацияның 15–30%-ы ғарышқа қайтады.
• Атмосфера циркуляциясы: материктік максимумдар — Орталық Азия, Солтүстік Америка, Антарктида; мұхиттық — Азор, Гавай максимумдары, Исланд, Алеут минимумдары.
• Жер бедері (жел жақ беткейде жауын-шашын көп), мұхит ағыстары (Гольфстрим Еуропаны жылытады; суық ағыс жағалауында шөл).
• Солтүстік жарты шарда құрлықта ең жылы ай — шілде, ең суық — қаңтар; мұхитта — тамыз және ақпан.

4. Ауа массалары мен фронттар

• Экваторлық (жылы, ылғалды, төмен қысым), тропиктік (жылы, құрғақ, жоғары қысым), қоңыржай (маусымдық өзгереді), арктикалық/антарктикалық (суық, құрғақ, жоғары қысым). Экваторлықтан басқалары теңіздік және континенттік болып бөлінеді.
• Фронт — әртүрлі массалар арасындағы өтпелі аймақ (ені 500–900 км). Жылы фронт: бұлт, жауын-шашын; суық фронт: антициклондық жағдай, жауын аз.

5. Циклон мен антициклон (Солтүстік жарты шар)

	Циклон	Антициклон
Орталықта	төмен қысым	жоғары қысым
Ауа қозғалысы	сағат тіліне қарсы, орталыққа	сағат тілімен, орталықтан
Ағындар	жоғары көтерілетін	төмен түсетін
Ауа райы	бұлтты, жауын, жел	ашық, тымық; жазда ыстық, қыста аяз

Оңтүстік жарты шарда бағыт керісінше. Қысым белдеулері: 3 төмен (экватор, екі қоңыржай) және 4 жоғары (екі тропиктік, екі поляр).

6. Тұрақты желдер: пассаттар — тропиктен экваторға (Солтүстік жарты шарда оңға ауытқиды); батыс желдері — 40–60° ендіктерде; муссондар — маусымдық: жазда мұхиттан құрлыққа (ылғалды), қыста құрлықтан мұхитқа (құрғақ); бриздер тәулігіне екі рет бағытын ауыстырады.

7. Климаттық белдеулер (Б. П. Алисов): 13 белдеу — 7 негізгі (экваторлық, 2 тропиктік, 2 қоңыржай, арктикалық, антарктикалық) және 6 өтпелі (2 субэкваторлық, 2 субтропиктік, субарктикалық, субантарктикалық). Негізгі белдеуде жыл бойы бір масса басым, өтпелі белдеуде массалар маусымға қарай алмасады.

• Экваторлық: $+27…+28$ °С, жылдық амплитуда 1 °С-тан аспайды, гумидті.
• Тропиктік: Сахара, Арабия, Калахари; аридті; батыс жағалауларда жағалау шөлдері.
• Субтропиктік: батыста жерорта теңіздік (жазы құрғақ, қысы ылғалды), шығыста муссондық.
• Солтүстік жарты шардың суық полюсі — Оймякон ($-71$ °С); Жердің суық полюсі — Шығыс Антарктида ($-91{,}2$ °С).

8. Қазақстан климаты

• Орташа жылдық температура шамамен 7 °С; Сібір антициклоны қысқы аязды береді.
• Континенттілік көрсеткіші — жылдық амплитуда; батыстан шығысқа және оңтүстіктен солтүстікке қарай артады.
• Орташа жылдық жауын-шашын — 326 мм. Ылғалдану коэффициенті $K = \dfrac{Ж}{Б}$ (жауын-шашын / буланушылық): $K = 1$ — жеткілікті, далада $K < 1$, шөлде $K < 0{,}3$, тауда $K > 1$.
• Температуралық инверсия — тымық қыста суық ауа қазаншұңқырларға ағып, биіктеген сайын температура артады.

Мысалдар

1. Жер бетінде $+20$ °С. 3 км биіктікте? $20 - 3 \cdot 6 = 2$ °С.
2. Астана: шілде $+20{,}7$ °С, қаңтар $-16{,}5$ °С. Жылдық амплитуда? $20{,}7 - (-16{,}5) = 37{,}2$ °С.
3. Жауын-шашын 200 мм, буланушылық 1000 мм. $K$? $K = 0{,}2 < 0{,}3$ — шөл.
4. Тау етегінде 760 мм сын. бағ. 210 м биіктікте? $210 / 10{,}5 = 20$; $760 - 20 = 740$ мм сын. бағ.

ҰБТ-дағы жиі қателер

• Ауада ең көп газ — оттек деп ойлау (ең көбі — азот).
• Озон қабатын тропосферада деп санау — ол стратосферада.
• Тропосфераның қалыңдығы барлық жерде бірдей деу.
• Циклон мен антициклондағы ауа айналу бағытын шатастыру; антициклонда жауын болады деу.
• Альбедо мен радиацияны шатастыру; құмның альбедосы қардан жоғары деу.
• Ылғалдану коэффициентін жай жауын-шашын мөлшерімен шатастыру.

Өзіңді тексер

1. Атмосфера массасының қанша пайызы тропосферада? — 80%.
2. Алисов бойынша неше өтпелі белдеу бар? — 6.
3. Муссонның жазғы бағыты? — Мұхиттан құрлыққа.
4. Жердің суық полюсі қайда? — Шығыс Антарктидада ($-91{,}2$ °С).
5. Континенттілік қалай анықталады? — Ең жылы және ең суық айлардың орташа температураларының айырмасы бойынша.