Гидросфера

Оқулықтық тірек

• Егорина А.В., Нұркенова С.Е., Алиасқаров Д.Т., Шимина Е.П. «География. 7 сынып», 7-сынып, Атамұра, 2025, б. 112–131
• Әбілмәжінова С.Ә., Каймулдинова К.Д., Шакирова Н.Д. «География. 8 сынып», 8-сынып, Мектеп, 2025, б. 99–113
• Усиков В.В., Егорина А.В., Усикова А.В., Зәбенова Г.Б. «Қазақстан географиясы», 1-бөлім, 9-сынып, Атамұра, 2024, б. 195–219

Негізгі ұғымдар

• Гидросфера — Жердің су қабығы: мұхиттар, теңіздер, өзендер, көлдер, мұздықтар, жер асты сулары; Жер бетінің 3/4 бөлігін алады.
• Су қоры: Дүниежүзілік мұхит — 96,5%, мұздықтар мен қар — 1,74%, жер асты сулары — 1,72%, өзен, көл, батпақ — небәрі 0,05%.
• Су айналымы: кіші (мұхит — атмосфера — мұхит) және үлкен (мұхит, атмосфера, құрлық). Буланудың ~87%-ын мұхит береді.
• Су жаңару уақыты: өзендерде 11–14 тәулік, атмосферада 8–9 тәулік, жер асты суларында жүз мыңдаған — миллиондаған жыл.

Теория

1. Дүниежүзілік мұхит (терминді Ю. М. Шокальский енгізді)

Мұхит	Ауданы, млн км²	Ерекшелігі
Тынық	178,7	ең ірі, ең терең: Мариан шұңғымасы 11 022 м
Атлант	91,7	«S» пішінді; Орта Атлант жотасы; Пуэрто-Рико науасы 8742 м
Үнді	76,2	ең жылы; Ява шұңғымасы 7729 м
Оңтүстік	20,3	ең жас (34 млн жыл), 2000 ж. мойындалған
Солтүстік Мұзды	14,7	ең кіші, Гренландия теңізі 5527 м

Судың қасиеті: 0-ден 4 °С-қа дейін көлемі азаяды; мұз судан жеңіл.

2. Мұхит толқындары

• Желді: қыры, табаны; ұзындығы — екі қыр арасы, биіктігі — табаннан қырға дейін. Таяз жерде — соқпа толқын.
• Цунами (сейсмикалық): су астындағы жер сілкінісі, жанартау, көшкін; 500–1000 км/сағ; ашық мұхитта 10 см – 5 м, жағалауда күшейеді. 2004 ж. 26 желтоқсан, Үнді мұхиты; 1883 ж. Кракатау — 35 м.
• Толысу мен қайту: Ай мен Күннің тартылысы; тәулігіне 2 толысу, 2 қайту; ең биігі — Фанди шығанағы (18 м); өзен сағасында — бор (Амазонка).

3. Мұхит ағыстары

• Жылы: Гольфстрим, Куросио, Солтүстік Атлант, Бразилия, Мозамбик, Шығыс Аустралия. Суық: Перу, Лабрадор, Канар, Калифорния, Бенгель, Батыс Аустралия, Батыс желдері.
• Ең қуаттысы — желді ағыстар (пассат, батыс желдері); Солтүстік жарты шарда оңға, Оңтүстікте солға бұрылады. Солтүстік айналымдарда су сағат тілімен, оңтүстікте — қарсы қозғалады.
• Батыс желдері ағысы: ұзындығы 30 мың км, 40–60° о. е. («ақыраған қырқыншы», «ашулы елуінші»).

4. Құрлық сулары (8-сынып кестесі): жер асты сулары 66,8%, мұздықтар 32,28%, көлдер 0,835%, батпақтар 0,084%, өзендер 0,001%.

• Өзен жүйесі: бас өзен, бастауы, сағасы, сол және оң салалары; су жинау алабы (ең ірісі — Амазонка, ~7 млн км²); алаптар шекарасы — суайрық.
• Су шығыны (м³/с): $Q = A \cdot v$ ($A$ — арна қимасының ауданы, $v$ — ағыс жылдамдығы). Амазонка — 220 000 м³/с, Ертіс — 960 м³/с. Жылдық ағын — км³; қатты ағын — тасындылар (Хуанхэ — 1 млрд 820 млн т/жыл).
• Өзен аңғары: арна, жайылма (су басатын бөлік), террасалар. Тау өзендерінде — түптік эрозия, жазықта — бүйірлік. Эрозия базисі — өзен құятын су айдынының деңгейі. Саға: эстуарий (Темза, Ла-Плата) және атырау / дельта (Ніл, Волга, Лена).
• Қоректену және режим: мұздық (максимум жазда, ағынның 80%-ы), қар (көктемгі тасу), жаңбыр (Амазонка, Конго — жыл бойы), аралас. Жерорта теңіздік климатта — қыста толады, муссондық климатта — жазда тасиды. Воейков: «Өзендер — климаттың туындысы».
• Жер асты сулары: грунт сулары (арынсыз, 3–30 м) және артезиан сулары (екі су өткізбейтін қабат арасында; атауы Франциядағы Артуа провинциясынан). Қазақстанда 70-тен астам артезиан алабы.
• Көлдер (құрлықтың ~2%): тектоникалық (Байкал — ең терең, Танганьика, Ыстықкөл, Марқакөл, Зайсан), мұздықтық-тектоникалық (Ұлы көлдер), мұздықтық, қалдық (Каспий — әлемдегі ең үлкен көл, Чад), жанартаулық. Ағынды көлдер тұщы, ағынсыз көлдер жиі тұзды (Өлі теңіз).
• Мұздықтар (құрлықтың ~11%): қар → фирн → глетчер; жамылғы (Антарктида, Гренландия) және тау мұздықтары. Қар шекарасы: Тянь-Шань — 3800 м, Алтай — 2600 м.

5. Қазақстанның ішкі сулары

• 85 мыңға жуық өзен (уақытша ағындармен). 1000 км-ден ұзын 7 өзен: Ертіс, Есіл, Жайық, Сырдария, Тобыл, Шу, Іле. Аумақтың 3/4-і ішкі ағынсыз алапқа (Каспий, Арал, Балқаш-Алакөл, Теңіз) жатады; қалғаны — Солтүстік Мұзды мұхит алабы.
• Көлдер 48 мыңнан астам, 99,39%-ы ұсақ; көл-теңіз — тек Каспий.
• Мұздықтар ~2724, ауданы 1964 км² (ең көбі Жетісу Алатауында — 1369); ең ұзыны — Корженевский, ауданы бойынша ең ірісі — Солтүстік Іңілшек; Тарбағатайда мұздық жоқ.

Мысалдар

1. Арна қимасы 50 м², ағыс жылдамдығы 2 м/с. Су шығыны? $Q = 50 \cdot 2 = 100$ м³/с.
2. Перу жағалауында Атакама шөлінің пайда болуына не әсер етеді? Суық Перу ағысы.
3. Тұщы судың ең үлкен қоры қайда? Мұздықтарда; өзендерде — өте аз үлес.
4. Байкал көлінің қазаншұңқыры қандай шығу тегі? Тектоникалық (рифтік).

ҰБТ-дағы жиі қателер

• Гидросферада тұщы су басым деп ойлау — 96,5%-ы мұхит.
• Гольфстримді суық ағыс деу; Канар ағысын жылы деу.
• Цунамиді жел тудырады деп санау.
• Су шығынын (м³/с) жылдық ағынмен (км³) шатастыру.
• Грунт және артезиан суларын шатастыру; арна мен жайылманы шатастыру.
• Ең ұзын мұздық (Корженевский) мен ауданы ең ірі мұздықты (Солтүстік Іңілшек) шатастыру.

Өзіңді тексер

1. Ең жас мұхит? — Оңтүстік мұхит (34 млн жыл).
2. Суайрық дегеніміз не? — Көрші өзен алаптарының шекарасы.
3. Мұздық қоректі өзендердің максимумы қашан? — Жазда.
4. Әлемдегі ең үлкен көл? — Каспий (қалдық көл).
5. Қазақстандағы 1000 км-ден ұзын өзендердің саны? — Жеті.