Табиғатты пайдалану және геоэкология

Оқулықтық тірек

• Усиков В.В., Егорина А.В., Усикова А.В., Зәбенова Г.Б. «Қазақстан географиясы», 2-бөлім, 9-сынып, Атамұра, 2024, б. 53–54, 127–132
• Каймулдинова К.Д., Бейкитова А.Т. «География. 10-сынып ҚГБ», 10-сынып, Мектеп, 2019, б. 46–62
• Қаймулдинова К. «География. 11-сынып» (ҚГБ), 11-сынып, Мектеп, 2019, б. 45–47, 64–76

Негізгі ұғымдар

• Табиғатты пайдалану — қоғамның табиғи ресурстарды игеру, қайта өңдеу, қорғау және қалпына келтіру жөніндегі қызметінің жиынтығы.
• Ұтымды (тиімді) пайдалану: ресурстарды үнемдеу, қалдықтарды кәдеге жарату, табиғи тепе-теңдікті сақтау. Ұтымсыз: ресурстарды жыртқыштықпен сарқу, ластау, ландшафт деградациясы.
• Қоршаған ортаның сыйымдылығы — геожүйенің антропогендік жүктемеге қайтымсыз бұзылмай төтеп беру қабілеті.
• Тұрақты даму — табиғи ортаны сақтай отырып, қазіргі және болашақ ұрпақ мүддесін ескеретін әлеуметтік-экономикалық даму.
• Экологиялық із — адам тұтынатын ресурстарды өндіруге және қалдықтарды сіңіруге қажетті биологиялық өнімді аумақ; өлшем бірлігі — ғаламдық гектар/адам (ғга/адам).

Теория

1. Табиғатты пайдаланудың жіктелуі (9-сынып)

Жіктеу	Түрлері
Салалық	аграрлық, орман, су, аңшылық, өнеркәсіптік, көліктік, селитебтік, рекреациялық
Географиялық	жазықтық (орманды-жазықтық, далалық, шөлейттік, шөлдік) және таулық
Бағалау	тиімді (нәтижелі) және тиімсіз

10-сынып бойынша салалық түрлер: жерді, суды, орманды, жер қойнауын пайдалану, рекреациялық пайдалану.

2. Қазақстандағы ерекшеліктер: түрлерінің алуандығы; ауқымы (ауыл шаруашылығы 1 млн км²-ден астам; жылына ~25 км³ тұщы су алынады; 250 млн т-дан астам пайдалы қазба өндіріледі); нәтижелілігі төмен — 31% (ресурстың 2/3-сі толық пайдаланылмайды).

3. Проблемалар (9-сынып, 14-кесте)

• Аграрлық: топырақ құнарлылығының төмендеуі, жайылымдар деградациясы, шөлейттену.
• Су: ресурстардың біркелкі орналаспауы, жерүсті суларының ластануы.
• Өнеркәсіптік: кен орындарының сарқылуы, бұзылған жерлер мен қалдықтардың көбеюі, парниктік газдар.
• Орман: орман алқаптарының қысқаруы.
• Жайылымдардың ~1/3-і деградацияға ұшыраған (құдық маңында шектен тыс таптау). Ақбөкен саны 20 жылда 100 есе өсіп, 2,5 млн-ға жетті.

4. Ұтымды пайдалану қағидаттары (10-сынып)

• Жүйелілік — компоненттердің байланысын ескеру (орман кесу өзендердің сарқылуына әкеледі).
• Қалпына келу — қалпына келетін ресурстарды табиғи өсімінен артық тұтынбау.
• Рециклинг — қалдықтарды қайта өңдеп, айналымға қосу.
• Тиімділікті арттыру: тамшылатып суару, металлургия мен химияда тұйық су айналымы, топырақты жел эрозиясынан қорғайтын нөлдік жырту (No-Till).
• Таза өндіріс: жаңартылатын энергия көздері (күн, жел, биогаз, шағын СЭС), электр сүзгілер, күл-қож қалдықтарынан цемент пен кірпіш. Қазақстан 2060 жылға қарай көміртектік бейтараптыққа жетуді көздейді.

5. Заңнамалық реттеу (11-сынып): негізгі құжат — ҚР Экологиялық кодексі; ол эмиссияларға экологиялық рұқсат алуды, қоршаған ортаға төлемдерді және ең озық қолжетімді техникаларды (ОҚТ / BAT) енгізуді міндеттейді.

6. Тұрақты даму

• Ұғым 1980 ж. соңында БҰҰ комиссиясының «Біздің ортақ болашағымыз» баяндамасынан кейін енді.
• 1992 ж. Рио-де-Жанейро конференциясы: БҰҰ-ның тұрақты даму комиссиясы құрылды, «XXI ғасырдың күн тәртібі» қабылданды.
• Үш бірлік: экономикалық өсу, әлеуметтік прогресс, табиғи ортаны сақтау.
• Қазақстанға кедергі — экономиканың тар мамандануы (өнеркәсіп өнімінің ~3/5-і мұнай мен металл); жолы — шикізаттық емес, инновациялық салаларды дамыту.

7. Экологиялық із Құрамы: көміртек ізі (жалпы іздің 60%-дан астамы), егістік, жайылым, орман жерлері, балық аулау акваториялары, құрылыс салынған жерлер. Биосыйымдылық — экожүйенің ресурстарды жаңғырту және қалдықтарды жою қабілеті. Із биосыйымдылықтан асса — экологиялық тапшылық; жылдық қор таусылған күн — Экологиялық қарыз күні.

Мысалдар

1. Орман кесілгеннен кейін өзеннің тартылуы қай қағидатты бұзғанды көрсетеді? Жүйелілік қағидатын.
2. «XXI ғасырдың күн тәртібі» қай жылы, қайда қабылданды? 1992 ж., Рио-де-Жанейро.
3. Жеке адамның экологиялық ізінің ең үлкен бөлігі? Көміртек ізі (60%-дан астам).
4. Равнинді және таулы табиғат пайдалану — қай жіктеу? Географиялық жіктеу.

ҰБТ-дағы жиі қателер

• Ұтымды табиғат пайдалануды ресурстарға тыйым салу деп түсіну.
• Пайдалы қазбаларды қалпына келетін ресурс деп санау.
• Тұрақты дамуды тек табиғатты қорғау деп түсіну — ол экономика, қоғам, табиғаттың бірлігі.
• Салалық және географиялық жіктеуді шатастыру.
• Экологиялық ізді тек қоқыс көлемімен байланыстыру — негізгі бөлігі энергия тұтынудан.

Өзіңді тексер

1. Экологиялық іздің өлшем бірлігі? — Ғаламдық гектар/адам.
2. Қазақстанда табиғат пайдаланудың нәтижелілігі қанша? — 31%.
3. No-Till технологиясы не үшін қажет? — Топырақты жел эрозиясынан қорғау үшін.
4. Тұрақты дамудың үш бірлігі? — Экономикалық өсу, әлеуметтік прогресс, табиғатты сақтау.
5. Қазақстандағы табиғатты пайдаланудың басты құқықтық құжаты? — ҚР Экологиялық кодексі.