Дүниежүзі шаруашылықтың даму үдерістері мен көрсеткіштері

Оқулықтық тірек

• Усиков В.В., Егорина А.В., Усикова А.В., Зәбенова Г.Б. «Қазақстан географиясы», 2-бөлім, 9-сынып, Атамұра, 2024, б. 150, 198–216, 221

Негізгі ұғымдар

• ЖІӨ — бір жылда экономикада өндірілген өнім құны (салыстыру үшін АҚШ долларына айналдырылады).
• Төрт көрсеткіш тобы: ауқым (ЖІӨ-нің абсолюттік көлемі), даму деңгейі (жан басына ЖІӨ), динамика (ЖІӨ өсу қарқыны, %), құрылым (салалық және аумақтық).
• ТҰК (трансұлттық корпорациялар) — шетелде өз кәсіпорындары бар, өндіріс көлемі миллиардтаған доллар болатын ірі компаниялар.
• Халықаралық экономикалық интеграция — келісілген мемлекетаралық саясат негізінде елдер шаруашылығының жақындасуы.

Теория

1. Экономиканың «саулығы» (ЖІӨ өсу қарқыны бойынша)

Жағдай	Белгісі
Динамикалық («сау»)	жылына 3%-дан жоғары тұрақты өсу
Дағдарыс	өсу 2%-дан төмен
Тұрақсыз	өрлеу мен құлдырау кезектеседі
Құлдырау	ұзақ уақыт теріс қарқын

2. Салалық құрылым (ЖІӨ-дегі үлес, 2022 ж., ауыл шаруашылығы / өнеркәсіп / қызмет, %)

• Әлем: 4 / 28 / 68; дамыған елдер: 1 / 23 / 76; дамушы елдер: 8 / 34 / 58; өтпелі экономикалы елдер: 7 / 28 / 65.
• Экономика типтері: аграрлық → индустриялық (бірінші өнеркәсіптік революциядан кейін) → постиндустриялық (ақпараттық) — қызмет көрсету үлесі 70%-дан жоғары. Әлемдік экономика бұл деңгейге жақындап келеді, бірақ әлі индустриялық сатыда.
• Ауқым мен деңгей бірдей емес: 2023 ж. жан басына ЖІӨ бойынша Люксембург (128 мың доллар) АҚШ-тан (82 мың) жоғары, бірақ экономика ауқымы бойынша АҚШ көш бастайды.

3. Даму үрдістері

• Секторлық: постиндустриялық экономикаға көшу.
• Аумақтық: әлемдік өндірістің Оңтүстікке, әсіресе Азияға ауысуы (Қытай мен Үндістан үлесі өседі), Солтүстік — Оңтүстік теңсіздігі сақталады.
• Жаһандану — шаруашылық өмірінің интернационалдануы, әлемнің біртұтасқа айналуы. ТҰК саны 80 мыңнан астам, шетелдік филиалдары ~800 мың; олар әлемдік өнеркәсіп өндірісінің 50%-ын, халықаралық сауданың 65%-ын, жаңа техника мен технологиялардың 80%-ын береді («ТҰК әлемі»). Мысал: Фольксваген — көптеген елдерде құрастыру зауыттары.
• Аймақтық интеграция сатылары: еркін сауда аймағы → кеден одағы → ортақ нарық («төрт еркіндік»: тауар, қызмет, капитал, жұмыс күші) → экономикалық одақ. ЕАЭО — ортақ нарық сатысында. Кемшіліктері: баж салығынан түсетін кірістің азаюы, әлсіз компаниялардың банкроттығы.

4. Дүниежүзілік шаруашылық субъектілері: мемлекеттік институттар (мемлекеттер, интеграциялық бірлестіктер, халықаралық ұйымдар) және кәсіпорындар (ұсақ саудагерлер, ұлттық компаниялар, ТҰК).

5. Халықаралық экономикалық қатынастардың түрлері

• Сыртқы сауда (тауар және қызмет). ҒТР дәуіріндегі ерекшеліктері: өндірістен озып өсуі (1950–2018 ж. 125 млрд-тан 16 трлн долларға дейін); тауар құрылымында дайын бұйымдар үлесінің артуы (дайын бұйымдар — 70%, отын мен кен — 15%, ауыл шаруашылық өнімі — 10%); дамушы елдер үлесінің 45%-ға өсуі. Ең ірі тауар айналымы — АҚШ — Қытай.
• ДСҰ (Дүниежүзілік сауда ұйымы) — 160-тан астам ел, Қазақстан 2015 ж. бастап мүше; әлемдік тауар айналымының 9/10-нан астамы.
• Несие-қаржы қатынастары — ең жас түрі: несие, қарыз, капитал экспорты (тікелей инвестициялар). Ірі инвесторлар — АҚШ, Қытай, Жапония, Ұлыбритания, Германия. Капитал қозғалысын Дүниежүзілік банк пен ХВҚ реттейді.
• Ғылыми-техникалық алмасу — патенттер, лицензиялар, бірлескен жобалар (ХҒС, Үлкен адрон коллайдері).
• Халықаралық туризм — қызмет саудасының бір түрі: 2023 ж. 1,3 млрд саяхат, 1,4 трлн доллар. Абсолюттік табыс бойынша — АҚШ, ЖІӨ-дегі үлес бойынша — «курорттық елдер».
• Жұмыс күшінің қозғалысы (еңбек мигранттары).

Мысалдар

1. Ел ЖІӨ-сі 5 жыл бойы жылына 1,5%-ға өседі. Экономика жағдайы? Өсу 2%-дан төмен — дағдарыс жағдайы.
2. Қызмет үлесі 76% — қандай экономика типі? Постиндустриялық.
3. Тауар, қызмет, капитал, жұмыс күшінің еркін қозғалысы — интеграцияның қай сатысы? Ортақ нарық.
4. Капитал қозғалысын реттейтін ұйымдар? Дүниежүзілік банк және ХВҚ (ДСҰ — сауданы реттейді).

ҰБТ-дағы жиі қателер

• Жан басына ЖІӨ-ні экономика ауқымы деп түсіну — ол даму деңгейін көрсетеді.
• Әлемдік экономиканы толық постиндустриялық деп есептеу.
• Өсу қарқыны 2%-дан төмен экономиканы динамикалық деу.
• ДСҰ-ны капитал реттеушісі деп шатастыру.
• Әлемдік саудада шикізат басым деп ойлау — дайын бұйымдар 70%.
• Жаһандану мен аймақтық интеграцияны шатастыру; ЕАЭО-ны экономикалық одақтың жоғары сатысы деп санау.

Өзіңді тексер

1. ТҰК әлемдік халықаралық сауданың қанша бөлігін береді? — 65%.
2. Қазақстан ДСҰ-ға қашан кірді? — 2015 жылы.
3. Интеграцияның бірінші сатысы? — Еркін сауда аймағы.
4. Дамыған елдердің ЖІӨ-сіндегі қызмет үлесі? — 76%.
5. Дүниежүзілік шаруашылықтың аумақтық даму үрдісі? — Өндірістің Оңтүстікке, Азияға ауысуы.