Картография

Оқулықтық тірек

• Егорина А.В., Нұркенова С.Е., Алиасқаров Д.Т., Шимина Е.П. «География. 7 сынып», 7-сынып, Атамұра, 2025, б. 32–35
• Әбілмәжінова С.Ә., Каймулдинова К.Д., Шакирова Н.Д. «География. 8 сынып», 8-сынып, Мектеп, 2025, б. 30–33, 36–37
• Усиков В.В., Егорина А.В., Усикова А.В., Зәбенова Г.Б. «Қазақстан географиясы», 1-бөлім, 9-сынып, Атамұра, 2024, б. 29–33, 35
• Каймулдинова К.Д., Бейкитова А.Т. «География. 10-сынып ҚГБ», 10-сынып, Мектеп, 2019, б. 26–30
• Қаймулдинова К. «География. 11-сынып» (ҚГБ), 11-сынып, Мектеп, 2019, б. 25–30
• Wikipedia, Масштаб: https://ru.wikipedia.org/wiki/Масштаб
• Абилмажинова С. А., Каймулдинова К. Д., Шакирова Н. Д. «География», 8 класс (орыс тіліндегі басылым), Мектеп, 2025, 32-б. (масштаб мысалы)
• Википедия, «Географические координаты», https://ru.wikipedia.org/wiki/Географические_координаты
• Wikipedia, «Latitude», https://en.wikipedia.org/wiki/Latitude
• Wikipedia, «Longitude», https://en.wikipedia.org/wiki/Longitude

Негізгі ұғымдар

• Географиялық карта — Жер бетінің (басқа планеталардың, аспан денелерінің) математикалық тәсілмен жазықтықта салынған кішірейтілген, жинақталған бейнесі.
• Картографиялық проекция — жер эллипсоидын жазықтыққа математикалық жолмен көшіру: цилиндрлік, конустық, азимуттық, поликонустық.
• Карта-сызба — градустық торы мен масштабы жоқ, жеңілдетілген карта.
• Шартты белгілер — «картаның тілі»; легенда — олардың түсіндірмесі.
• Генерализация (жинақтау) — карта мазмұнынан ең маңыздыларын іріктеу.

Теория

1. Карталардың жіктелуі

• Мазмұны бойынша: жалпы географиялық (физикалық), тақырыптық, арнайы, кешенді.
• Аумақты қамтуы бойынша: дүниежүзілік, материктік, мұхиттық, дүние бөліктері, елдер, аймақтық, жергілікті.
• Масштабы бойынша: ірі масштабты (топографиялық), орта масштабты, ұсақ масштабты.
• Мақсаты бойынша (7-сынып): оқу, анықтамалық, туристік.

2. Тақырыптық карта Элементтері: картографиялық бейне, математикалық негіз, қосымша элементтер (мысалы, профиль), қосымша мәліметтер. Екі үлкен тобы — табиғи құбылыстар (физикалық-географиялық) және қоғамдық құбылыстар (әлеуметтік-экономикалық) карталары. Әдетте ұсақ масштабты (1:1 000 000 және одан ұсақ).

3. Картографиялық бейнелеу тәсілдері (9-сынып, 4 топ)

Белгі түрі	Тәсілдер
Масштабтан тыс	белгішелер (геометриялық, әріптік, суретті), нүктелік, картодиаграмма
Сызықтық	изосызықтар, сызықтық белгілер, қозғалыс сызықтары
Аудандық	сапалық фон, картограмма
Аудандық + масштабтан тыс	ареалдар

• Нүктелік тәсіл — кең, бірақ тұтас емес таралған құбылыс (егіс алқаптары); әр нүктенің «салмағы» бар.
• Картодиаграмма — абсолютті көрсеткіштер (халық саны, мұнай өндіру көлемі) аудан бойынша.
• Картограмма — салыстырмалы көрсеткіштер (халық тығыздығы, қала халқының үлесі); көрсеткіш жоғары болса, түс қоюлау.
• Сапалық фон — аумақты сапалық белгісі бойынша бөлу: саяси картадағы мемлекеттер, климаттық белдеулер, топырақ зоналары.
• Изосызықтар — бірдей мәнді нүктелерді қосатын қисықтар: горизонтальдар (изогипсалар), изобаралар, изогиеталар, изотермалар.
• Қозғалыс сызықтары — жүк тасымалы, ағыстар (жылы — қызыл, суық — көк), желдер; сызық жуандығы құбылыстың қуатын көрсетеді.
• Ареал — құбылыстың таралу аймағы (Қазақстан ормандары).

4. Генерализация дәрежесі: картаның мақсатына, масштабына, аумақтың ерекшелігіне, шартты белгілерге тәуелді. Масштаб ұсақ болған сайын жинақтау күшейеді.

5. Картографиялық зерттеу әдістері (10-сынып)

• Картометрия: қашықтық — масштаб сызғышы, курвиметр; аудан — палетка, планиметр; биіктік пен еңіс — горизонтальдар бойынша.
• Талдау: визуалды, графикалық (профиль, қима), математикалық-статистикалық, оверлей (бірнеше тақырыптық картаны қабаттастыру).

6. Жер бедерінің профилі — сызық бойындағы жергілікті жердің қимасы. Тік масштаб көлденеңнен бірнеше есе ірі алынады (кітаптағы мысал: көлденең 1:50 000, тік 1:500). Биіктік амплитудасы: $87{,}8 - 56{,}5 = 31{,}3$ м. Нүктелер бірқалыпты қисықпен қосылады.

7. Сандық карталар (11-сынып)

• Векторлық үлгі: нүкте, сызық (polyline), полигон + атрибуттар кестесі; масштаб өзгергенде сапасын жоғалтпайды.
• Растрлық үлгі: пиксельдер торы (ғарыштық суреттер, аэрофото, сканерленген карта).
• Геопорталдар: Google Earth, OpenStreetMap, ArcGIS Online; Қазақстанда — Ұлттық кеңістіктік деректер инфрақұрылымы, geoportal.kz.

Масштабты есептеу

Сандық масштаб $1:M$ — картадағы 1 см жердегі $M$ см-ге тең. Атаулы масштабқа ауыстыру: $M$ см-ді метрге, километрге айналдырамыз. Мысалы, $1:1\,000\,000$ — 1 см-де 10 км; $1:1000$ — 1 см-де 10 м.

Градустық тор бойынша координаталарды анықтау. Ендік экватордан ($0°$) солтүстікке немесе оңтүстікке $90°$-қа дейін (с.е., о.е.), бойлық бастапқы (Гринвич) меридианнан шығысқа немесе батысқа $180°$-қа дейін (ш.б., б.б.) есептеледі; $1° = 60'$.

Қашықтық есептері: меридиан бойындағы $1°$ шамамен 111 км. Параллель бойындағы $1°$ экваторда шамамен 111,3 км, солтүстікке қарай $\cos\varphi$ есебінен қысқарады (60° ендікте шамамен 55,8 км). Мысал: бір меридиандағы $50°$ с.е. мен $40°$ с.е. нүктелерінің арасы: $10 \cdot 111 = 1110$ км.

Мысалдар

1. Облыстар бойынша халық тығыздығын көрсету тәсілі? Салыстырмалы көрсеткіш → картограмма.
2. Облыстар бойынша мұнай өндіру көлемі (млн т)? Абсолютті көрсеткіш → картодиаграмма.
3. Бірдей жауын-шашын мөлшері бар нүктелерді қосатын сызық? Изогиета (изосызықтар тәсілі).
4. Масштабы мен градустық торы жоқ оқу картасы? Карта-сызба.

ҰБТ-дағы жиі қателер

• Картограмма (салыстырмалы, түс) мен картодиаграмманы (абсолютті, диаграмма) шатастыру.
• Топографиялық карталарды ұсақ масштабты деп есептеу — олар ірі масштабты.
• Нүктелік тәсілді тұтас таралған құбылысқа қолдану.
• Масштаб ұсақ болған сайын мәлімет көп деп ойлау — керісінше, жинақтау күшейеді.
• Сандық картаны жай сканерленген сурет деп санау: оның координаталық байланысы мен атрибуттары бар.
• Профильде тік және көлденең масштабты бірдей алу — профиль жалпақ шығады.

Өзіңді тексер

1. Изобара нені көрсетеді? — Бірдей атмосфералық қысымды нүктелерді.
2. Ареал тәсілі нені бейнелейді? — Құбылыстың таралу аймағын.
3. Генерализация неге тәуелді? — Картаның мақсатына, масштабына, аумақ ерекшелігіне, шартты белгілерге.
4. Векторлық үлгінің үш элементі? — Нүкте, сызық, полигон.
5. Оверлей әдісі дегеніміз не? — Бірнеше тақырыптық картаны қабаттастырып, байланыстарды табу.