Жалпы географиялық әдістер. Зерттеулер және зерттеушілер

Оқулықтық тірек

• Егорина А.В., Нұркенова С.Е., Алиасқаров Д.Т., Шимина Е.П. «География. 7 сынып», 7-сынып, Атамұра, 2025, б. 9–13
• Әбілмәжінова С.Ә., Каймулдинова К.Д., Шакирова Н.Д. «География. 8 сынып», 8-сынып, Мектеп, 2025, б. 9, 10, 13
• Усиков В.В., Егорина А.В., Усикова А.В., Зәбенова Г.Б. «Қазақстан географиясы», 1-бөлім, 9-сынып, Атамұра, 2024, б. 7, 8, 11–13
• Каймулдинова К.Д., Бейкитова А.Т. «География. 10-сынып ҚГБ», 10-сынып, Мектеп, 2019, б. 10–25
• Қаймулдинова К. «География. 11-сынып» (ҚГБ), 11-сынып, Мектеп, 2019, б. 5–14

Негізгі ұғымдар

• Ғылыми әдіс — зерттеу нысанын жан-жақты әрі дұрыс бейнелеудің, оның мәні мен заңдылықтарын ашудың жалпы тәсілі.
• 8-сыныпта әдістер үш топқа бөлінеді: далалық, картографиялық, теориялық.
• Салыстырмалы-географиялық әдіс: синхронды (әртүрлі аумақ бір уақытта) және диахронды (бір нысан уақыт бойынша) салыстыру.
• Географиялық сараптама — жоспарланған шаруашылық қызметтің табиғатқа ықтимал әсерін болжау және бағалау; құрылысқа дейін жүргізіледі.
• Аудандастыру — аумақты белгілері бойынша іштей біртұтас бірліктерге бөлу.
• Эксперттік бағалау — дәл өлшеу мүмкін болмағанда білікті сарапшылардың пікіріне сүйену (Дельфи әдісі, ми шабуылы).

Теория

1. Әдістердің үш тобы (8-сынып, схема 1)

Топ	Құрамы
Далалық	экспедициялық (мерзімдік, эпизодтық) және стационарлық (тұрақты)
Картографиялық	картометриялық, графикалық, статистикалық, математикалық, визуалды талдау
Теориялық	талдау және жинақтау (синтез), салыстырмалы-географиялық, жалпылау және жүйелеу, модельдеу

Далалық әдістердің мақсаты — зерттеу аумағында алғашқы деректерді жинау (бағыт бойынша жүру, сипаттау, өлшеу). Картографиялық әдіс — картаны жаңа білім алу көзі ретінде пайдалану. Далалық эксперимент — зерттеу ауданында жүргізілетін тәжірибе.

2. Салыстыру және сандық әдістер (10-сынып)

• Синхронды мысал: Қазақстан шөлдері мен Сахара; диахронды мысал: Арал теңізі ауданының 1960 жылдан бергі өзгерісі.
• Сандық әдістер: орташа мән, дисперсия, корреляция; көрсеткіштер — халық тығыздығы (адам/км²), ылғалдану коэффициенті, өзен торының жиілігі, ормандылық; баланстық есептеулер — су балансы, жылу балансы, көші-қон сальдосы.

3. Аудандастыру

• Түрлері: физикалық-географиялық (зоналық және азоналық факторлар), экономикалық-географиялық (еңбектің аумақтық бөлінісі, мамандану), геоэкологиялық (ластану дәрежесі).
• Қағидаттары: аумақтың тұтастығы, кешенділік, жетекші фактор, иерархиялық бағыныштылық.
• Қазақстанның экономикалық аудандары: Солтүстік, Орталық, Шығыс, Батыс, Оңтүстік.

4. Географиялық сараптама және ҚОӘБ Сараптама кезеңдері (11-сынып): 1) дайындық; 2) ақпараттық-талдау (табиғи компоненттер мен әлеуметтік жағдайдың фондық күйі); 3) болжамдық-модельдеу; 4) бағалау — көрсеткіштерді ШРК (шекті рұқсат етілген концентрация) және ШРШ (шекті рұқсат етілген шығарынды) нормативтерімен салыстыру; 5) қорытынды (жобаны мақұлдау, түзетуге жіберу немесе тоқтату). Баламалардың бірі — құрылыстан бас тарту, «нөлдік нұсқа». ҚОӘБ (қоршаған ортаға әсерді бағалау) қоғамдық тыңдауларды да қамтиды.

5. Эксперттік бағалау

• Жеке: сұхбат, аналитикалық шолу. Ұжымдық: ми шабуылы, комиссия және дөңгелек үстел, Дельфи әдісі — сарапшылардың бір-біріне тәуелсіз, жасырын, көпкезеңді сауалнамасы.
• Пікір үйлесімділігі — Кендалл конкордация коэффициенті $W$: $W > 0{,}7$ — жоғары келісім; $W < 0{,}4$ — сауалнаманы қайта қарау керек.

6. Зерттеушілер

• Ежелгі дәуір: Анаксимандр масштабпен карта жасады; Геродот Қара және Каспий теңіздері жағалауын сипаттады; Аристотель Жердің шар тәрізділігін негіздеді; Эратосфен «география» ұғымын енгізді; Клавдий Птолемей.
• Орта ғасыр: әл-Бируни (геодезия), Идриси (картограф), ибн Баттута; Махмұд Қашғари — «Дүниежүзінің дөңгелек картасы»; Марко Поло (XIII ғ., Қытай), Афанасий Никитин (XV ғ., Үндістан).
• Ұлы географиялық ашылулар (XV–XVII ғ.): Х. Колумб 1492 ж. Америкаға жетті; А. Веспуччи жаңа материк екенін болжады, 1507 ж. «Америка» атауы ұсынылды; Ф. Магеллан экспедициясы 1519–1522 ж. (5 кеме, 265 адам → 1 кеме, 18 адам) Жердің шар тәрізділігін дәлелдеді.
• Қазақстанды зерттеу: П. П. Семенов 1856–1857 ж. Іле өлкесі мен Тянь-Шань; Шоқан Уәлиханов (1835–1865) — Жетісу, Іле Алатауы, Қашқария; еңбектері: «Іле өлкесінің географиялық очеркі», «Жоңғар очерктері»; Н. М. Пржевальский — төрт экспедиция.
• Қазақстан географиясының кезеңдері: қалыптасу (XIX ғ. ортасы — 1930 ж. соңы; мақсаты — табиғаттың «географиялық портреті»; 1939 ж. КСРО ҒА Қазақ филиалында география секторы); даму (1930 ж. соңы — 1990 ж. басы; табиғи ресурстарды зерттеу, өндірісті орналастыру; Қазақ КСР Атласы 1982 және 1985 ж.; Н. Н. Пальгов — алғашқы академик-географ); қазіргі кезең (тәуелсіздіктен бастап; 2010 ж. ҚР Ұлттық атласы — 3 бөлім, 390 карта).

Мысалдар

1. Арал теңізі ауданын 1960 және 2020 жылдары салыстыру қай әдіс? Бір нысан уақыт бойынша салыстырылады — салыстырмалы-географиялық әдістің диахронды түрі.
2. Сарапшылар сауалнамасында $W = 0{,}35$ шықты. Не істеу керек? $W < 0{,}4$ — пікірлер келіспеген, сауалнаманы қайта қарау қажет.
3. Зауыт салуға дейін ластаушы заттар мөлшерін ШРК-мен салыстыру — қай кезең? Географиялық сараптаманың бағалау кезеңі.
4. Тұрақты бақылау станциясы қай әдіске жатады? Далалық әдістің стационарлық түрі (экспедиция — мерзімдік).

ҰБТ-дағы жиі қателер

• Салыстырмалы-географиялық әдісті далалық әдістерге жатқызу — ол теориялық топқа кіреді.
• Экспедиция мен стационарды бірдей деп есептеу: экспедиция — уақытша, стационар — тұрақты.
• Сараптаманы құрылыс аяқталған соң жүргізуге болады деп ойлау — ол жобалау сатысында өтеді.
• Колумбты «Америка» атауын берген деп санау — атау Веспуччидің есімімен байланысты.
• Эратосфен («география» ұғымы) мен Птолемейді шатастыру.
• Қазақ КСР Атласын (1982, 1985) Ұлттық атласпен (2010) шатастыру.

Өзіңді тексер

1. Далалық әдістің екі түрі қандай? — Экспедициялық және стационарлық.
2. «География» ұғымын кім енгізді? — Эратосфен.
3. Дельфи әдісінің ерекшелігі? — Сарапшылардың тәуелсіз, жасырын, көпкезеңді сауалнамасы.
4. Аудандастырудың төрт қағидатын ата. — Тұтастық, кешенділік, жетекші фактор, иерархиялық бағыныштылық.
5. ҚР Ұлттық атласы қай жылы шықты? — 2010 жылы (3 бөлім, 390 карта).