«Алып Ер Тұңға», Орхон-Енисей ескерткіштері, «Күлтегін» жыры, Қорқыт «Байбөрі баласы

Оқулықтық тірек

• Ақтанова А.С., Жундибаева А.Қ., Жұмекенова Л.К. «Қазақ әдебиеті», 6-сынып, Атамұра, 2018, 16–29-беттер
• Керімбекова Б.Д., Қуанышбаева Ә.Н., Мұқанова Ж.Ж. «Қазақ әдебиеті», 7-сынып, Мектеп, 2025, 18–25-беттер
• Зайкенова Р., Тұрсынғалиева С.Ч. «Қазақ әдебиеті», 8-сынып, Арман-ПВ, 2018, 6–36-беттер
• Тұрсынғалиева С.Ч., Рыскелдиева Г.Д. «Қазақ әдебиеті», 9-сынып, Арман-ПВ, 2019, 8–24-беттер

Негізгі ұғымдар

• Алып Ер Тұңға – тарихи тұлға, Тұран елінің батыры; «алып» – күшті, батыр, қаһарман; жоқтау жыры.
• «Күлтегін» – Орхон ескерткіші, тасқа сына (руна) жазуымен қашалған; Күлтегін (684–731) – ІІ Шығыс Түрік қағанатының қолбасшысы, «Көк түркінің семсері».
• «Қорқыт ата кітабы» – 12 жырдан (оғызнама) тұрады; қолжазбалары Дрезденде (12 жыр) және Ватиканда (6 жыр).
• Қожа Ахмет Ясауи (ХІ ғ.) – сопы ақын, «Диуани хикмет» («Даналық кітабы»), алғаш жеке кітап болып 1878 ж. басылған.
• Жүсіп Баласағұн – «Құтты білік» (1070), 6520 бәйіт, 85 тарау, 4 кейіпкер; Хас Хажыб атағы.
• Әл-Фараби (870–950) – «екінші ұстаз» (Аристотельден кейін), ғалым, философ, ақын.

Теория

«Алып Ер Тұңға» жыры. Жыр – батырдың қазасына арналған жоқтау. Кейіпкерлері: Алып Ер Тұңға (көсем, ақылды қолбасшы), оның бектері мен елі, жау – Иран жағы (Иран мен Тұран соғысы). Идеясы – Тұран елін сыртқы жаудан қорғау, түркі жұртын бірлікке үндеу, туған жердің абыройын арттыру. Көркемдік құралдары: кейіптеу («Сұм ажал бүгін жылатты, / Құрығын салып құлатты»), теңеу («Бөрідей ұлып жылады»), метафора («Көңілімді қайғы жандырды»), градация.

Орхон-Енисей ескерткіштері, «Күлтегін». Жазулар тасқа сына жазуымен қашалған. Күлтегін ағасы Білге қағанның отбасында өсіп, Білге қаған және Тоныкөкпен бірге ел тәуелсіздігі үшін күрескен. Шамамен 25 рет жорыққа шығып, 23 шайқасқа қатысқан, 47 жасында қайтыс болған. Ескерткіштің идеясы – Күлтегінді Түрік қағандығының тірегі ретінде көрсету: оның өлімі – «орны толмас қаза». Қайталанатын жоқтау жолдары елдің қайғысын береді. Ескерткіштің көшірмесі 2000 жылдан Астанадағы Л.Н. Гумилев атындағы Еуразия ұлттық университетінде тұр; 1000 теңгелік банкнотта (2013) Күлтегін мүсінінің бөлігі бейнеленген.

Қорқыт, «Байбөрі баласы Бамсы-Байрақ туралы жыр». «Қорқыт ата кітабының» 12 жырының бірі; жанры – батырлық жыр. Жырлар әуелі жеке жыр болып, кейін жинақталған, сондықтан хронологиясы жоқ. Басты мәселе – оғыздардың бірлігі, достығы мен тұтастығы. Сюжет желілері:

1. Баяндыр хан жиынында Байбөрі бек ұлы жоқ болғанына жылайды; Бай Бижан туатын қызын Байбөрінің ұлына атастырады. Ұл мен қыз (Бану-Шешек) туып, бесікте атастырылады.
2. Байбөрі Рұмға саудагерлерді жібереді; ұл оларды жаудан құтқарып, Бозайғыр құлынды, күрзіні, семсер мен садақты таңдайды. Қорқыт оған «Бозайғырлы Бамсы Байрақ» деп ат қояды (ол кезде ұлға ат бас кесіп, қан төккен соң берілген).
3. Бамсы «Қыз бөрі» ойынында Бану-Шешекпен кездесіп, жүзік алмасады; қыздың ағасы Қарашар құдаларды өлтіреді, Қорқыттың алдында оның қолы семіп қалады.
4. Той түні жау Бамсыны тұтқынға алады; ол көп жыл зынданда отырып, қобыз тартып босайды да, Бану-Шешекке үйленеді.

Қорқыттың нақыл сөздері. «Қорқыт ата кітабындағы» нақылдар Берлин кітапханасында сақталған. Қорқыт ата – Баят руынан, оғыздардың ең данасы. Нақылдар тақырыбы: тағдыр («Ажал уақыты жетпейінше, ешкім де өлмес»), отбасы («Ана – ердің серігі, батырдың бағдаршысы»), тәкаппарлықты сынау («Тәкаппарлықты Тәңірі сүймес»).

Ахмет Ясауи, «Даналық кітабы». Ясауи Түркістанда (бұрынғы Йасы) өмір сүрген сопы ақын. Хикметтің өзегі – адам: кемелдікке жету үшін білім қажет, білімнің бұлағы – хикмет. Ақын адамгершілікті, үлкенді сыйлауды, жетім-жесірге қамқорлықты насихаттайды; менмендік пен өркөкіректікті, әділетсіз хан-бектерді сынайды. Жиі кездесетін құрал – перифраз: «Төрт аяқты ағаш ат» – табыт; «Мақшар күні» – қиямет күні; «Сират көпірі» – қыл көпір. Стилі – дидактикалық, діни-философиялық; «Дүние-дүние дей берме» хикметі – байлықтың өткіншілігі туралы.

Жүсіп Баласағұн, «Құтты білік». 1070 жылы жазылған дидактикалық дастан. Төрт кейіпкер – төрт ұғым:

Кейіпкер	Бейнелейтіні
Күнтуды елік (патша)	әділет, әділ заң
Айтолды (уәзір)	бақ-дәулет
Өгдүлміш (уәзірдің ұлы)	ақыл-парасат
Одғұрмыш (дәруіш)	қанағат, ұстамдылық
Оқиға кейіпкерлердің сұрақ-жауабы арқылы өрбиді. Тақырыбы – адам және оның кемелдену жолы. Қолжазбалары: Герат (1439), Каир, Наманган. Аудармашылар: Г. Вамбери (1870), В. Радлов (1910). 2016 жыл ТҮРКСОЙ шешімімен Жүсіп Баласағұн жылы болып жарияланды.

Әл-Фараби өлеңдері. «Қашықтасың туған жер» – туған жерден алыстағы ойшылдың сағынышы; лирикалық «мен» – шаршаған, өмірдің өткіншілігін сезінген адам («Кері оралмай жылдарым жатыр ағып»). «Тіршілікте құрыштай бол төзімді» – төзімділік, тағдырды жазғырмау, «адал дос» пен «амал досты» ажырату туралы. Орхон-Енисей ескерткіштерінің ашылуы мен зерттелуі. Жазбалар XVIII ғасырда табылып, зерттеу сол кезде басталған. Көне түркі руна жазуын 1893 жылы дат ғалымы Вильгельм Томсен алғаш оқыды, кейін орыс ғалымы В.В. Радлов аудармасын жасады. Түпнұсқадан қазақшаға аударуда Ғ. Айдаров, Қ. Өмірәлиев, Ә. Құрышжанов, М. Томанов, А. Аманжолов, М. Жолдасбеков еңбек еткен. Жазуларда Елтеріс қағанның кенже баласы Күлтегін мен оның ағасы Білге қағанның өмірі мен күресі, қаған кеңесшісі Тоныкөктің даналық ойлары баяндалады; Тоныкөк бейнесі жыраулық дәстүрдегі Бұқар жырау бейнесін еске түсіреді.

Мысалдар

1. «Төрт аяқты ағаш ат» тіркесі қай құрал? Перифраз: табыт тура аталмай, бейнелі суреттелген (Ясауи).
2. «Құтты біліктегі» ақыл-парасатты бейнелейтін кейіпкер? Өгдүлміш. Айтолды – бақ, Одғұрмыш – қанағат, Күнтуды – әділет.
3. Бамсыға ат қойған кім, неге кешігіп? Қорқыт; ол заманда ұлға ерлік көрсеткен соң ғана ат берілген.
4. «Бөрідей ұлып жылады» – қандай троп? Теңеу («-дей» жұрнағы арқылы).

ҰБТ-дағы жиі қателер

• «Құтты білікті» Ясауиге, «Даналық кітабын» Баласағұнға телу.
• Күлтегінді қаған деп айту: ол – қолбасшы, қаған – ағасы Білге.
• «Қорқыт ата кітабындағы» жыр санын шатастыру: барлығы 12 (Ватикан нұсқасында 6).
• Перифраз бен метафораны ажыратпау: перифраз заттың атын суреттеп алмастырады.
• Әл-Фарабиді «бірінші ұстаз» деу: бірінші – Аристотель, Фараби – «екінші ұстаз».

Өзіңді тексер

1. «Құтты білік» қай жылы жазылған? — 1070 ж.
2. Күлтегін қай жылдары өмір сүрген? — 684–731.
3. Бамсы Байрақтың қалыңдығы кім? — Бану-Шешек.
4. Ясауидің негізгі туындысы? — «Диуани хикмет» («Даналық кітабы»).
5. «Алып Ер Тұңға» жырының идеясы? — Тұранды жаудан қорғау, түркі жұртының бірлігі.