«Керқұла атты Кендебай» ертегісі, «Аяз би» ертегісі,

Оқулықтық тірек

• Ақтанова А.С., Жундибаева А.Қ. «Қазақ әдебиеті», 5-сынып, Атамұра, 2017, 6–23-беттер
• Ақтанова А.С., Жундибаева А.Қ., Жұмекенова Л.К. «Қазақ әдебиеті», 6-сынып, Атамұра, 2018, 5–15-беттер

Негізгі ұғымдар

• Ертегі – қиялдан туған, ауыз әдебиетінің көне жанры; «Ертеде-ерте, ертеде...» деп басталып, көбіне жақсылықпен аяқталады; авторы – халық.
• Ертегі түрлері: қиял-ғажайып, жан-жануарлар туралы, шыншыл ертегілер.
• «Керқұла атты Кендебай» – қиял-ғажайып ертегіге жақын (тіл бітетін ат, жеті басты дәу).
• «Аяз би» – шыншыл ертегі: сиқыр емес, адамның ақылы мен тапқырлығы жеңеді.
• Фабула – оқиғаның қысқаша мазмұны («не болды?»); сюжет – оқиғалардың рет-ретімен өрбуі.

Теория

Сюжет құрамы (5-сынып оқулығы бойынша): пролог → экспозиция → байланысу → даму → шиеленісу → шарықтау шегі → шешім → эпилог.

«Керқұла атты Кендебай». Тараулары: «Қазанғап кедей», «Кендебайдың өмірге келуі», «Кендебай және қойшы бала», «Керқұла ат пен Кендебай», «Малшы Кендебай», «Хан мен балалары», «Кендебайдың ерлігі».

• Экспозиция: кедей Қазанғап пен әйелі; Кендебай «ай сайын емес, күн сайын» өседі; Керқұла құлыны «минут сайын» өседі.
• Байланысу: жылаған жетім қойшы балаға Кендебай «әке-шешеңді іздеп, тауып берейін» деп уәде береді.
• Даму: Керқұланың кеңесімен ханға малшы болады, ханның биесін күзетеді; ханның екі баласы ұйықтап қалады, Кендебай ояу отырады.
• Шарықтау шегі: алтын құйрықты құлынды іздеп, жеті басты дәуді және арыстанды жеңеді.
• Шешім, эпилог: хан Мергенбай батырды (қойшы баланың әкесін) босатады; ел «Керқұла атты Кендебай батырдың елі» атанады.
• Кейіпкер: Кендебай – қайырымды («жылағанды жұбатыпты, қысылғанға жәрдем беріпті»), уәдешіл, адал (хан балаларының өтірігін әшкерелейді). Оның сөзі: «Мен хан баласы емеспін, адам баласымын».
• Керқұла – тіл бітетін ақылшы ат, «қуса жетіп, қашса құтылатын», «құстай ұшып» барады.
• Көркемдік құралдар: теңеу («мойындары ырғайдай, сирақтары шидей»), әсірелеу (сиырларды лақтыру), қарама-қарсы суреттеу (ұйқы/ояулық, ханның қатыгездігі/Кендебайдың қайырымдылығы).

«Аяз би». Хан Мадан қырық уәзірге он бір ай мерзім беріп, адамның, құстың және шөптің жаманын табуды тапсырады. Уәзірлер шеңгелді, қырғауылды және қой бағып жүрген Жаманды әкеледі. Жаман шөптің жаманы – қарақоға, құстың жаманы – сауысқан деп дәлелдейді. Сынақ эпизодтары (біртіндеп шиеленіседі):

1. Тұлпар: су ішкенде артқы аяғын сілкуінен тұлпардың сиыр сүтімен асырағанын табады.
2. Гауһар тас: тастың жеңілдегенін байқайды; жарғанда ішінен екі құрт шығады.
3. Ханның тегі (шарықтау шегі): «наубайдың баласысыз» дейді, ханның шешесі мұны мойындайды.
4. Шешім: хан тағын ұсынады, Жаман алмай, ханға уәзір болады; қырық уәзір шетте қалады.

• Жаман: сырты ұсқынсыз кедей қойшы, бірақ шешен, байқағыш, кішіпейіл, шындықты тура айтады. Әйелі – Меңді.
• Хан Мадан: тақ пен атақ бар, бірақ өз тегі туралы шындықтан хабарсыз.
• Аяз би – халық арманынан туған шешен, би, абыз бейнесі; кейбір деректерде XII–XIII ғасырлардағы тарихи тұлға.
• Көркемдік ерекшелігі: мақал-мәтел («Адам тілі тас жарар, тас жармаса, бас жарар»), диалог, сынау сюжеті.

	«Керқұла атты Кендебай»	«Аяз би»
Түрі	қиял-ғажайып	шыншыл
Басты кейіпкер	Кендебай	Жаман (Аяз би)
Жеңіс құралы	күш, ақылшы ат	ақыл, байқағыштық
Қарсыласы	хан, дәу, арыстан	хан мен қырық уәзір

Мысалдар

1. «Аяз би» қай түрге жатады, неге? Шыншыл ертегі: Жаман сиқырсыз, тек ақылымен жеңеді.
2. «Аяз би» ертегісінің шарықтау шегі? Жаманның ханның наубайдың баласы екенін ашуы.
3. «Мойындары ырғайдай, сирақтары шидей» – қандай құрал? Теңеу (ханның азып-тозған балалары).
4. Кендебай кімді босатады? Қойшы баланың әкесі Мергенбай батырды.

ҰБТ-дағы жиі қателер

• Фабула мен сюжетті шатастыру: фабула – қысқа мазмұн, сюжетте барлық кезең бар.
• «Аяз биді» қиял-ғажайып ертегі деп санау.
• Басты кейіпкердің атын шатастыру: ертегіде ол – Жаман, «Аяз би» – кейін берілген атау.
• Ханның атын (Мадан) және уәзір санын (қырық) ұмыту.
• Жаманды хан болды деп айту: ол тақтан бас тартып, уәзір болады.

Өзіңді тексер

1. Хан уәзірлерге қанша мерзім береді? — Он бір ай.
2. Жаман құстың жаманы деп нені атайды? — Сауысқанды.
3. Гауһар тастың ішінен не шығады? — Екі құрт.
4. Кендебайдың әкесі кім? — Қазанғап кедей.
5. Ертегілердің үш түрі? — Қиял-ғажайып, жан-жануарлар туралы, шыншыл.