"Қобыланды батыр" жыры, "Қыз Жібек" жыры

Оқулықтық тірек

• Ақтанова А.С., Жундибаева А.Қ. «Қазақ әдебиеті», 5-сынып, Атамұра, 2017, 6, 22–53, 153-беттер
• Керімбекова Б.Д., Қуанышбаева Ә.Н., Мұқанова Ж.Ж. «Қазақ әдебиеті», 7-сынып, Мектеп, 2025, 6–18, 79, 189–193-беттер

Негізгі ұғымдар

• «Қобыланды батыр» – қаһармандық эпос, батырлар жыры; XIX ғасырда жинала бастаған, 29 нұсқасы жеткен (26-сында Қобыланды ерлігі); авторы – халық.
• «Қыз Жібек» – лиро-эпостық жыр: негізі – жастардың тағдыры, халықтың тұрмысы мен салты; екі бөлімнен тұрады (Төлеген мен Жібек; Сансызбай).
• Тақырып – «не туралы?»; идея – «автор не айтқысы келеді?»
• Типтік бейне – көп батырға ортақ қасиеттер жинақталған образ (Қобыланды).
• Тартыс – сюжеттің негізі; композиция: басталуы – байланысуы – шиеленісуі – шарықтау шегі – шешімі.

Теория

«Қобыланды батыр». Негізгі мазмұны – шетел басқыншыларынан елді қорғау және осы жолдағы ерлік.

• Тақырыпты ашатын эпизодтар: Қазан Сырлы және Қырлы қалаларды тартып алады; Қобыланды Сырлы қаланы алады; Көбіктіні жеңеді; Алшағырды жекпе-жекке шақырып, елін құтқарады.
• Қараман Қобыландыны «қатынның тілін алған» деп мұқатқанда, батыр ашуланып, Құртқаның «43 күндік кемдік бар» деген ескертуіне қарамай жорыққа шығады.
• Көбіктінің қолына түсіп, тұтқыннан босайды; Қарлығаның кеңесімен Көбіктіні атып жеңеді.
• Жеңістен соң олжаны халқына бөліп береді – әділдігі.
• Мінезі: ержүрек, батыл, намысшыл, ашуланшақ, аңғал.
• Портрет: «Ақсұңқар құстай шүйіліп, / қабағы тастай түйіліп» – теңеу арқылы қаһарлы кейпі; ашуланған сәтте «қабағынан қар жауып».
• Идея: ерлік жеке даңқ үшін емес, ел мен жер үшін жасалады.
• Көркемдік құралдар: теңеу («Түлкідей көзі жайнайды»), метафора («Жүрмеймісің, жолбарысым?»), гипербола (тұяғы көктасты «сазбалшықтай иледі»; «Бір төбенің тозаңын бір төбеге қосады»), қайталау («Барлы, барлы, барлы тау»), эпитет («қалың қыпшақ»).

«Қыз Жібек». Сюжеті XVII ғасырда Кіші және Орта жүз рулары арасында болған оқиғаға байланысты.

• Басталуы: Жібекке аттанған Төлеген көп керуенді өтіп, бір қызды Жібек деп қателеседі.
• Байланысуы: Жібек Төлеген мен Қаршығаға шығады; Төлеген онда үш ай болады; аттанар алдында Жібек жаман түс көреді.
• Шиеленісуі: әкесі Базарбай ұлын Жібекке бармауға шақырып, оған серік болғанды қарғайды; Төлеген жалғыз кетеді, артынан інісі Сансызбай жылап жүгіреді.
• Шарықтау шегі: Қособа көлінің басында Төлегенді Бекежан аңдып өлтіреді – Жібектің түсі шындыққа айналады.
• Кейіпкерлер: Төлеген – ғашық, уәдеге берік, трагедиялық бейне (қаһармандық белгілерімен); Бекежан – ұнамсыз бейне; Қаршыға – батыл, тапқыр серік, Жібекке бетін ашуды өтінеді; Қорен – Жібектің ағасы.
• Жібек портреті: сұлулығы жұмақ қыздарымен, ақтығы «Наурыздың ақша қарымен» салыстырылады – ақша қар (наурызда жаңа жауған таза қар) тазалық пен сұлулықтың символы.
• Құндылығы: халық тұрмысы, салты, уәдеге адалдық пен махаббат; жыр бойынша фильм мен опера жасалған – Е. Брусиловскийдің операсы Ғ. Мүсіреповтің либреттосы бойынша.

	«Қобыланды батыр»	«Қыз Жібек»
Жанры	батырлар жыры	лиро-эпостық жыр
Басты тақырып	елді жаудан қорғау	махаббат, тағдыр
Басты кейіпкер	Қобыланды, Құртқа	Төлеген, Жібек
Қарсыластар	Қазан, Көбікті, Алшағыр	Бекежан

Мысалдар

1. Төлеген қайда, кімнің қолынан қаза табады? Қособа көлінде, Бекежанның қолынан.
2. «Қыз Жібек» қай топқа жатады? Лиро-эпостық жыр – батырлар жыры емес.
3. «Тұяғы көктасты сазбалшықтай иледі» – қандай құрал? Гипербола (әсірелеу).
4. Қобыландының жорыққа асығуының себебі? Қараманның мұқатқан сөзі – батырдың намысшылдығы.

ҰБТ-дағы жиі қателер

• «Қыз Жібекті» батырлар жырына жатқызу.
• Бекежанды Жібектің ағасы деу (ағасы – Қорен), Сансызбайды Төлегеннің досы деу (ол – інісі).
• Қобыландыға кеңес беретін Қарлығаны Құртқамен шатастыру.
• Портрет пен мінездемені араластыру: портрет – сырт келбеті, мінездеме – ішкі мінезі де.
• Жыр нұсқаларының санын шатастыру (29 нұсқа, 26-сында Қобыланды ерлігі).

Өзіңді тексер

1. Құртқа жорыққа неше күн кемдік бар деп ескертеді? — 43 күн.
2. Төлегеннің әкесі кім? — Базарбай.
3. Жібек сұлулығы қандай қармен салыстырылады? — Наурыздың ақша қарымен.
4. «Қыз Жібек» операсының либреттосын кім жазған? — Ғ. Мүсірепов.
5. Қобыланды мінезінің негізгі қасиеттері? — Ержүрек, батыл, намысшыл, ашуланшақ, аңғал.