Майқы би мен Мөңке бидің шешендік сөздері, Әнет баба «Не арсыз. Не ғайып

Оқулықтық тірек

• Тұрсынғалиева С.Ч., Рыскелдиева Г.Д. «Қазақ әдебиеті», 9-сынып, Арман-ПВ, 2019, 25–85, 118–120, 259–266-беттер

Негізгі ұғымдар

• Шешендік сөз – билердің дау шешу, елшілік кезіндегі бейнелі, ұтқыр сөзі; шешендік термелі сөз – өлеңге жақын, бірақ буын өлшемі міндетті емес.
• Үш би: Төле – Ұлы жүз, Қазыбек – Орта жүз, Әйтеке – Кіші жүз; Әз Тәуке ханның «Жеті жарғысына» қатысқан.
• Майқы би (шамамен 1105–1225) – қазақ шешендігінің атасы: «Түгел сөздің түбі бір, түп атасы – Майқы би»; 120 жыл жасаған.
• Мөңке би (шамамен 1675–1756) – Әбілқайыр ханның кеңесшісі, «зар заман» толғаулары, болжамдары.
• Әнет баба – Төле, Қазыбек, Әйтекенің ұстазы.
• Сырым Датұлы – Кіші жүз көтерілісінің басшысы (1783–1797), жастай даналығы үшін «Бала би» атанған.

Теория

Майқы би. Аңыз бойынша Шыңғыс ханмен байланысты; елді үш жүзге бөліп, таңба берген: Үйсінге – «жалау», Арғынға – «көз», Алшынға – «найза». Негізгі ойы – бірлік: «Бірліксіз тірлік жоқ». Оны өзбек, татар, башқұрттар да өзінікі санайды. Оқулық оны әлемдік шешендермен – Демосфен, Цицеронмен салыстыруды ұсынады: олар адвокат, парламентші болса, қазақ билері дау шешу мен елшілік арқылы танылған.

Мөңке би. Философиялық толғаулар мен болжамдар иесі; тақырыбы – зар заман, отарлау саясаты, елдің егіншілік пен балықшылыққа көшуі. Ол арық қазу мен жер жыртуды сынаған – далалық өмір салтының бұзылуына алаңдаған. Оған арналған «Кеңес» күйін композитор Мәкәлім Қойшыбаев үш бөлімді симфониясының негізгі тақырыбы еткен. Мөңке биге телінетін күйлер: «Өттің, жалған-ай!», «Шалқыма», «Қиқу дәурен».

Әнет баба, «Не арсыз? Не ғайып? Не даусыз?» Үш сұрақтың жауабы:

Сұрақ	Жауабы
Не арсыз?	ұйқы, тамақ, күлкі
Не ғайып?	ажал, қонақ, несібе
Не даусыз?	мінез, кәрілік, ажал
Шамамен 90 жасында Әнет дау шешуден шегініп, Ясауи кітаптарын оқып, бірде жылап, бірде баладай күледі. Қазыбектің сұрағына «Өзімді іздеп жүрмін» деп жауап береді: адам таза туып, тазалығын жоғалтады да, қартайғанда соған оралады. Шейхұл-Исламның мүфтилік ұсынысынан бас тартады. Ұлы Қалқаманның баласына Бұқар деп ат қойып, бата береді. Мұнда психологизм іс-әрекет пен реплика арқылы беріледі.

Төле би. Бала Төле әкесі Әлібектен бірлік туралы сұрағанда, әкесі буылған шыбықтарды береді: бумасы сынбайды, жеке-жеке сынады. Төленің түйіні: ынтымағы мықты елді жау да, дау да ала алмайды. Он бес жасында Шу бойында Үйсін мен Арғын дауын шешеді. Жоңғар әскеріне «үйімде қарлығаштың ұясы бар, балапандары ұшпай көшпеймін» дейді – «Қарлығаш әулие» атанады. Қазыбек оның өлімін естігенде: «дүниеден әділет өлді» деген.

Қазыбек би. Жеті жасында құлақас тайға таласқан екі адамның дауын қозыларды енесіне апару сынағымен шешеді. Қалмақ ханы Қонтажы алдындағы сөзі: «Ел ебелек емес, ер көбелек емес, дат!» деп басталады; «...елміз» қайталауы (анафора) мен антитеза: «Сен қалмақ болсаң, біз қазақ... / Сен темір болсаң, біз көмір». Хан оны Қаздауысты атап, екі сыбаға береді.

Сырым Датұлы. Хан сұрақтарына қысқа жауаптар («Сөз анасы – құлақ...»). Сырым Малайсары қарттан бата сұрайды; қарт алдымен Әлім мен Байұлы арасындағы құн дауын шешуді тапсырады. Сырым Ақсуат биге барып, «жарты құн» – елу қара кесіп, дауды бітіреді. Композициясы сақиналы: оқиға Малайсарыдан басталып, соның батасымен аяқталады. Нақыл сөздерінің стилі – афористік, параллелизм, антитеза:

• «Табалдырықтан биік тау жоқ, / жаман ағайыннан асқан жау жоқ»;
• «Мен ағайынды екеумін: біреуі – өзім, екіншісі – халқым»;
• «Қарадан хан болсам, халқым қалаған болар...» – үштік құрылым. Төле би, «Ердің бақыты – әйел» (үзінді). Төле би серіктерімен бір ауылға жетіп, байдың жылқысын бағатын момын Алакөздің қара шаңырағына түседі; Алакөз көршісінен қой қарызға алып сойып, барын алдына жаяды. Жылқылы бай өз үйіне шақырса да, Төле кедейдің де үйін көріп қояйық деп көнбейді. Би Алакөздің қызы Данагүлге бастан құлақ, тіл мен таңдай беріп, құлақ – «бас ием бол» дегені, тіл мен таңдай – іштегі құпияны айтқызбай тауып, шешіп отыратын шешен бол дегені екенін түсіндіреді; сонан соң Алакөзге құда болғысы келетінін айтады.

Мысалдар

1. «Не ғайып?» сұрағының жауабы? Ажал, қонақ, несібе – алдын ала белгісіз нәрселер.
2. Қазыбекті Қонтажы қалай атады? Қаздауысты Қазыбек.
3. Сырым Ақсуат биге не кесті? Жарты құн – елу қара.
4. Үш жүз таңбасы туралы аңыз кімге байланысты? Майқы биге.

ҰБТ-дағы жиі қателер

• Үш биді жүздермен шатастыру: Төле – Ұлы, Қазыбек – Орта, Әйтеке – Кіші жүз.
• «Не арсыз» пен «Не даусыз» жауаптарын алмастыру (арсыз – ұйқы, тамақ, күлкі).
• Мөңке биді Майқы бимен бір дәуірге жатқызу (Майқы – XII–XIII ғ., Мөңке – XVII–XVIII ғ.).
• Сырымды Ұлы жүз биі деу: ол – Кіші жүз көтерілісінің басшысы.
• Шешендік термелі сөзді қара сөзбен баяндау деп ұғу.

Өзіңді тексер

1. Әнет баба кімдердің ұстазы? — Төле, Қазыбек, Әйтеке билердің.
2. Төле биге «Қарлығаш әулие» атауы неге берілген? — Қарлығаш ұясы үшін көшпеген.
3. Сырымның «Бала би» атануының себебі? — Жастай даналығы.
4. Мөңке би кімнің кеңесшісі болған? — Әбілқайыр ханның.
5. Майқы бидің басты идеясы? — Бірлік: «Бірліксіз тірлік жоқ».