Асан қайғы "Асан қайғының жерге айтқан сыны", Жиембет жырау «Еңсегей бойлы Ер Есім»

Оқулықтық тірек

• Ақтанова А.С., Жундибаева А.Қ. «Қазақ әдебиеті», 5-сынып, Атамұра, 2017, 55–61-беттер
• Керімбекова Б.Д., Қуанышбаева Ә.Н., Мұқанова Ж.Ж. «Қазақ әдебиеті», 7-сынып, Мектеп, 2025, 26–40, 47, 100, 175, 188–191-беттер
• Зайкенова Р., Тұрсынғалиева С.Ч. «Қазақ әдебиеті», 8-сынып, Арман-ПВ, 2018, 45–58-беттер

Негізгі ұғымдар

• Жырау – ханның ақылшысы, елдің ойын толғау арқылы айтатын ақын; толғау – жыраудың философиялық-ақыл өлеңі.
• Асанқайғы (Хасан Сәбитұлы) – XIV ғ. аяғы – XV ғ. басы, Әз Жәнібек ханның ақылшысы, «дала философы»; мазары – Шиелі ауданындағы «Жеті әулие» қорымында.
• Қазтуған Сүйінішұлы – XV ғ., Еділ бойында туған; әкесі Сүйініш, шешесі Бозтуған.
• Жиембет – XVII ғ., Есім ханның жырауы, әрі батыр.
• Ақтамберді – 1675–1768 (90-нан астам жыл жасаған), жырау-батыр.

Теория

Асанқайғы, «Жерге айтқан сыны». Аңыз бойынша желмаяға мініп, Сарыарқаны аралап, әр жерге баға берген (халыққа жайлы қоныс – Жерұйық іздеген).

• Жиделібайсын: «Ай, Жиделібайсын, артыма бөктеріп кетер едім, әттең, атым көтере алмайды-ау!» – таңдану мен өкініш.
• Шыңғырлау: «жылқы өзі өскен жоқ, Шыңғырлау, сен өсірдің!» – үш айналып, суға қолын малып, алғыс айтады.
• Жанарыстан: жырымдай суға бола шетте қалған жерге жылайды.
• «Өлеңтінің суы – май, / Шідертінің шөбі – май» – параллель құрылымды жолдар.
• Идеясы – туған жерді қастерлеу, табиғатқа жан бітіріп сөйлеу (кейіптеу).

Жиембет жырау, «Еңсегей бойлы Ер Есім». Оқиғасы: Жиембеттің інісі Жолымбет қалмақ ханы Есім ханға жіберген сұлуды жолда тартып алады. Жиембет алдымен інісін сөгіп, кейін кешіреді; хан Жиембетке өшігеді, жырау ханға барып бетпе-бет айтады.

• Автор бейнесі – жыраудың өзі, бірінші жақтан сөйлейді: өзін жолбарыс пен аюға, бекіре мен жайынға, қарағай мен қайыңға теңейді.
• Жастайынан ханға қызмет еткенін, оның тірегі әрі кеңесшісі болғанын еске салады; ханға «сен» деп тіке сөйлеп, «ат құйрығын кесермін» (біржола араздасу) деп ескертеді.
• Шығарма түрі – арнау (ханға арналған толғау).
• Тарихи дерек: Есім хан – Тәуекел ханның інісі, 1598 жылы таққа отырған, әділ әрі кешірімді билеуші ретінде белгілі.

Қазтуған жырау, «Қонысымен қоштасуы». Ең маңызды туындысы – туған жермен қоштасу жыры. Қазтуған елін Еділ мен Жайық бойынан шығысқа бастап көшеді. Өзін «Қарғабойлы Қазтуған» деп атайды. Еділмен, Жайықпен, Астраханмен қоштасады; көңіл күйі – мұң мен сағыныш.

• Көркемдік құралдар: «Еділ – ел, Жайық – жан, Ойыл – ой» параллелі (өзенді жоғалту – елді, жанды, ойды жоғалту); риторикалық сұрау; жолдар соңындағы «ел» сөзінің қайталануы – эпифора; жол басындағы қайталау – анафора.

Ақтамберді жырау.

• «Күлдір-күлдір кісінетіп» – арман-толғау: билік пен күш болса не істейтінін айтады; әр шумақ «...ме екеміз?!» деп аяқталады. Материалдық құндылықтар: күрең ат, сауыт, найза, садақ, қазан, мал. Рухани құндылықтар: бірлік, әділдік, ерлік, ел бақыты. Мақал: «Бірлік еткен озар, бірлеспеген тозар». Жыраудың жаңашылдығы – ат пен қаруды ел игілігіне бағыттауы.
• «Балаларыма өсиет» – өмірінің соңында ұрпаққа айтылған өсиет. Автор – қарт батыр: «Тоқсанға жас келген соң, / өлім жақын көрінді». Соғыста батырша өлуді армандап, «Өлмедім оқтан, қайтейін» дейді – мұң мен парызға адалдық. Тілі: бұйрық, тыйым формалары («Қылмаңыздар кепиет», «Бірлігіңнен айырылма»), ақылға жүгіну. Тірек сөздер: бірлік, береке, татулық. Соңы – «Разымын, Құдайым» деген тәубе.

Жырау	Ғасыр	Шығарма	Негізгі ой
Асанқайғы	XIV–XV	«Жерге айтқан сыны»	жерұйық іздеу, жерге баға
Қазтуған	XV	«Қонысымен қоштасуы»	туған жерді сағыну
Жиембет	XVII	«Еңсегей бойлы Ер Есім»	ханға батыл сын
Ақтамберді	XVII–XVIII	«Күлдір-күлдір кісінетіп», «Балаларыма өсиет»	ел бірлігі, өсиет

Мысалдар

1. «Еділ – ел, Жайық – жан» жолдары кімдікі? Қазтуған жырау – қонысымен қоштасу толғауы.
2. Жиембет пен Есім хан араздығының себебі? Інісі Жолымбеттің ханға жіберілген сұлуды тартып алуы.
3. «Тоқсанға жас келген соң, өлім жақын көрінді» – қай шығарма? Ақтамберді, «Балаларыма өсиет».
4. Асанқайғы кімнің ақылшысы? Әз Жәнібек ханның.

ҰБТ-дағы жиі қателер

• Қазтуғанды Жиембетпен шатастыру: Қазтуған – XV ғ., Еділден көшу; Жиембет – XVII ғ., Есім хан.
• Анафора мен эпифораны алмастыру: анафора – жол басында, эпифора – соңында.
• «Күлдір-күлдір кісінетіпті» өсиет деп ойлау: ол – арман-толғау, өсиет – «Балаларыма өсиет».
• Асанқайғыны Абылайдың жырауы деу (ол – Жәнібек ханның тұсы).

Өзіңді тексер

1. Асанқайғының шын аты? — Хасан Сәбитұлы.
2. Қазтуғанның әкесі мен шешесі? — Сүйініш пен Бозтуған.
3. «Күлдір-күлдір кісінетіп» шумақтары немен аяқталады? — «...ме екеміз?!» сұрауымен.
4. Есім хан қай жылы таққа отырған? — 1598 ж.
5. Ақтамбердінің өмір жылдары? — 1675–1768.