Шалкиіз жырау «Би Темірге бірінші толғауы» Доспамбет жырау "Қоғалы көлдер, қом сулар"

Оқулықтық тірек

• Ақтанова А.С., Жундибаева А.Қ., Жұмекенова Л.К. «Қазақ әдебиеті», 6-сынып, Атамұра, 2018, 16, 30–34, 62-беттер
• Зайкенова Р., Тұрсынғалиева С.Ч. «Қазақ әдебиеті», 8-сынып, Арман-ПВ, 2018, 37–58, 202-беттер
• Тұрсынғалиева С.Ч., Рыскелдиева Г.Д. «Қазақ әдебиеті», 9-сынып, Арман-ПВ, 2019, 86–95, 255–260-беттер

Негізгі ұғымдар

• Шалкиіз Тіленшіұлы (1465–1560) – Жайықтың шығыс жағасында туған жырау; Ноғай Ордасының билеушісі Темір бидің жырауы; қазақ поэзиясындағы философиялық бағыттың негізін салушы.
• Доспамбет – XV–XVI ғ. жауынгер жырау; 1523 ж. Астрахан түбінде отызға толмай қаза тапқан.
• Бұқар жырау – Абылай ханның ақылшысы, «көмекей әулие»; аты Әнет бабаның батасымен қойылған (Қалқаманның ұлы).
• Толғау – ойлы, шабытты, философиялық өлең түрі.
• Бұқар Қалқаманұлы (1668–1781) – қазақтың ұлы жырауы, Абылай ханның ақылшысы, сөйлегенде көмекейі бүлкілдеп, аузынан өлең төгілгендіктен «көмекей әулие» атанған; Павлодар облысы Баянауыл ауданында туып, 1781 жылы қайтыс болған.

Теория

Шалкиіз, «Би Темірге бірінші толғауы». Кеше Темір би ордасында жүрген жыраудың тағдыры өзгеріп, далаға тасталады; ол билеушіге наз бен адалдықпен сөйлейді. Композициясы:

1. Табиғат суреті: бұлтты аспан, көлдегі аққу, жем алған қаршыға – жыраудың көңіл күйі.
2. Би Темірді мадақтау: «Арабы торым», «Алдаспаным», «Қағбам» – құрмет пен адалдық формулалары.
3. Өтініш пен өкпе: «Жақсыңнан мені кем көрдің, / жаманыңмен тең көрдің».
4. «Тәңірі етті» қайталауымен келетін тілектер.
5. Өсиет-өнеге: «Ақылсыз достан ақылды дұшпан артық», «Жақсы адам – елдің ырысы».
6. Сақиналы соңы: «Сен – алтынсың, мен – пұлмын» деген қарама-қарсылық және адалдық анты. Идеясы: «Ерлік қайда болса, елдік сонда». Толғаулары XIX ғ. қағазға түскен: 1874 ж. «Қазақ өлеңдері мен қиссалары» дәптері, В. Радловтың «Үлгілері», Ы. Алтынсарин хрестоматиясы.

Доспамбет, «Қоғалы көлдер, қом сулар». Жырау қоныс, той-думан, жауға шабу көріністерін санап, әр жолды «өкінбес» деп бекітеді. Негізгі ой – ел мен жер үшін күрескен адам өкінбейді: «Бетегелі Сарыарқаның бойында / Соғысып өлген өкінбес!» Тірек сөздер: өкінбес, жауға шапса, соғысып өлген, Сарыарқа. Мәселесі – жауынгердің абыройы жеке мақтаннан емес, ел қорғаудан шығады.

Доспамбет, «Айналайын, Ақ Жайық». Туған өлке қайталанатын сұраулар арқылы суреттеледі: «Күмбір-күмбір кісінетіп / Күреңді мінер күн қайда?» Еділ бойының шалғыны, бие байлау көрінісі – бейбіт өмірді сағыну. Жайық (ұзындығы 2428 км) – Исатай мен Махамбет тұлпарларының дүбірі қалған, Бейбарыс сұлтан туған өлке ретінде сипатталады.

Бұқар жырау.

• «Әй, Абылай, Абылай!» – ханға арнау. Жырау Абылайдың жолын еске салады: жас кезінде Түркістанға кеткені, Әбілмәмбет ханға қызметі, «Үйсін Төле бидің түйесін баққан құл едің», кейін «алтын тұғырға» көтерілуі. Мақтау («Үш жүздің басын қосқан, Абылай!») мен сын («алған менен тоймадың», «Ашуланба, Абылай») қатар келеді. «Әй, Абылай» қаратпасы шумақтарды біріктіреді.
• «Тілек» – қамқор қарттың төрт тілегі: жаман адамның сөзіне ермеу; жақындар туралы тілек; жау келгенде сасып қалмау; ананың қайғыда қалмауы. Ортақ ой – ел бірлігі мен тәуелсіздігі.
• «Асқар таудың өлгені» – философиялық толғау: «...өлгені – ...» параллелі арқылы өлім мен мәңгілік туралы ой; өлмейтін нәрсе – жақсының аты, ғалымның хаты.
• Автор бейнесі – ақыл-кеңес беруші, халық пен хан атынан сөйлейтін дана.
• Абылай (Әбілмансұр) 1711 ж. туған, сұлтан Уәлидің ұлы; 13 жасында жаудан ауылсыз қалып, «Сабалақ» атпен жүрген; Шарышты жекпе-жекте жеңген. Бұқардағы Абылай бейнесін оқулық М. Айтбаевтың портретімен, «Көшпенділер» фильмімен, М. Жұмабаевтың «Батыр Баянымен» салыстыруды ұсынады.

Жырау	Кімге/неге арналған	Тірек сөз/қайталау
Шалкиіз	Темір биге	«Жақсыңнан мені кем көрдің»
Доспамбет	ел-жерге, ерлікке	«өкінбес»; «күн қайда?»
Бұқар	Абылай ханға, халыққа	«Әй, Абылай»; «...өлгені»

Мысалдар

1. «Соғысып өлген өкінбес!» – кімнің толғауы? Доспамбет, «Қоғалы көлдер, қом сулар».
2. Шалкиіз кімнің жырауы? Ноғай Ордасының билеушісі Темір бидің.
3. «Үйсін Төле бидің түйесін баққан құл едің» кімге айтылған? Абылайға – Бұқар жырау, «Әй, Абылай, Абылай».
4. «Тілекте» неше тілек бар? Төрт.

ҰБТ-дағы жиі қателер

• Доспамбет толғауларын Махамбетке телу (Жайық туралы болғандықтан).
• Темір биді Абылаймен шатастыру: Темір – Ноғай Ордасы, XV–XVI ғ.
• Бұқарды тек мақтаушы деп ойлау: ол ханды сынап, ескертеді де.
• «Асқар таудың өлгенін» жоқтау деп түсіну: бұл – философиялық толғау.

Өзіңді тексер

1. Шалкиіздің өмір жылдары? — 1465–1560.
2. Доспамбет қай жылы, қайда қаза тапқан? — 1523 ж., Астрахан түбінде.
3. Бұқар жырауды неге «көмекей әулие» деген? — Сөзі өлеңмен төгіліп тұрғандықтан.
4. «Қоғалы көлдер, қом сулар» жолдарын бекітетін сөз? — «Өкінбес».
5. Шалкиіздің идеясын білдіретін тіркес? — «Ерлік қайда болса, елдік сонда».